حسین سالاروند
جنگل

 

                       بسمه تعالی                      

 

درس جنگلداری

 

نام استاد:سید محمد رضاسیفی

 

 

                     

                                 فصل 1- کلیات جنگلداری

 

در زبان عام جنگل (forest) به منطقه ای گفته می شود که از درختان خودرو تشکیل یافته و ضمنا زیستگاه جانوران وحشی است ولی باید در نظر داشت که هر منطقه پوشیده از درخت یا درختچه را نمی توان جنگل دانست .

در یک جنگل کلیه روابط اکولوژیک از ساده ترین تا مشکل ترین آنها بین گیاهان ، جانوران و محیط اطراف آن وجود دارد ، از این رو جنگل را می توان به این صورت تعریف کرد  :

جنگل عبارت است سطح وسیعی پوشیده از درخت ، درختچه و سایر گیاهان که همراه با جانوران اشتراک زیستی (بیوسنوز biocoenose) پیشرفته آن بین عناصر تشکیل دهنده آن (گیاهان و جانوران ) به وجود آورد و تحت تاثیر عوامل محیطی قادر به ادامه حیات به طور مستقل ( بدون دخالت انسان ) می باشد .

اهمیت جنگل : در اصطلاح جنگل شناسی ، جنگل عبارت است از اجتماعی که اکثر افراد آن را درخت تشکیل می دهد .

1- مقدار تولید و برداشت از چوب جنگل : برای صنایع الوار سازی ، مبل سازی ، کاغذ سازی ، کارتن سازی ، کبریت سازی ، پاکت سازی ، برای تهیه زغال و مصارف روستایی . مثلا پوست درخت بلوط (مازو ) دارای ماده تانن است که در صنایع استفاده می شود . قالب کفش ، ابزار کشاورزی ، ادوات موسیقی ، قنداق تفنگ .

2- بسیاری از کشور ها مانند اتریش یکی از منابع کسب درآمد این کشور از چوب های جنگلی و صادرات آن ها می باشد .

3- جنگل ها به عنوان شش های کره زمین محسوب می شوند زیرا هوای سرشار از اکسیژن بوده و به منظور به دست آوردن مکانی جهت آرامش و فرار از آلاینده های صنعتی است.

4-گردشگاه های جنگلی و اکوتوریسم و حفاظت از آب و خاک کشور(فرسایش) به منظور جلوگیری از بسیاری سیل های ویرانگر و از طرفی تغذیه آب های زیر زمینی .

استفاده های دارویی : مثل پوست درخت کدو قلیایی (دندان درد ) و یا پوست درخت گنه گنه ( درمان مالاریا ) .

اکوسیستم (ecosystem) عبارت از یک واحد مستقل طبیعی است که در آن رابطه متقابل بین موجودات زنده و محیط غیر زنده  وجوددارد از مشخصات بارز یک اکوسیستم طبیعی قابلیت خود تنظیمی آن بدون دخالت انسان می باشد .

جنگل یکی از پایدارترین و کامل ترین اکوسیستم های زمین است.

هر اکو سیستم شامل سه بخش است :

1- تولید کنندگان اکوسیستم جنگل : گیاهان شامل درختان  ، درختچه ها ، علف ها  و خزه ها می باشد که تولید اولیه جنگل را باعث می شود .

2- مصرف کنندگان اکوسیستم جنگل : جانوران شامل : پرندگان ، پستانداران ، حشرات ، خزندگان می باشد که تولید ثانویه جنگل را باعث می شوند .

3- تجزیه کنندگان : میکروارگانیسم ها ( باکتری ها ، قارچ ها و ... ) که نقش تبدیل کننده را به عهده دارند وقادرند مواد آلی تولید شده را دوباره به مواد معدنی تجزیه کنند و در تنظیم گردش زنجیره مواد غذایی یک اکوسیستم کمک به سزایی می نماید.

 

 

 

 

 

 

 

 

                                

 

                                 فصل 2 - جنگل های دنیا

از نظر مقیاس جهانی حرارت و رطوبت مهم ترین عوامل در پراکنش اجتماعات گیاهی هستند . هرچه از قطبین به سمت استوا پیش می رویم ، ملاحظه می کنیم درجه حرارت دائما افزایش می یابد . هرچه از مناطق دریایی دورتر می شویم  ، ملاحظه می کنیم که میزان رطوبت کاهش می یابد .

طبق آمار سازمان FAO : سطح جنگل های دنیا در سال 1980 : بالغ بر 4 میلیارد هکتار بوده است .

طبق آمار سازمان FAO : سطح جنگل های دنیا در سال 1993 : بالغ بر 4/3 میلیارد هکتار بوده است یعنی روند تخریب سریع جنگل های دنیا را نشان می دهد . 

و طبق آمار سازمان FAO سالانه حدود 16 میلیون هکتار از جنگل های دنیا از بین  می روند . که با توجه به سطح کل خشکی های زمین ( 130 میلیون کیلو متر مربع ) ، جنگل های دنیا حدود 3/1 آن را می پوشانند .

                                 جدول مساحت جنگل های دنیا را نشان می دهد :

منطقه

سطح جنگل      (میلیون هکتار)

نسبت به سطح کل %

آمریکای (شمالی و مرکزی)

550

26

آمریکای جنوبی

885

51

آفریقا

650

22

اروپا

188

30

روسیه

851

50

آسیا

547

18

اقیانوسیه

197

23

جهان

3870

30

جدول فوق نشان می دهد که قاره آمریکا ( مخصوصا آمریکای جنوبی ) جزء غنی ترین و اقیانوسیه جزء فقیر ترین قاره های دنیا از نظر وسعت جنگل ها می باشند .

امروزه برزیل ، روسیه و کانادا جزء غنی ترین کشور های دنیا از نظر سطح جنگل                    می باشند . البته امروزه روسیه را در تقسیم بندی های جدید( بعد از فروپاشی شوروی سابق) جزء اروپا منظور می کنند و در نتیجه مساحت جنگل های قاره اروپا ( 1.039=188+851) به یک میلیارد و سی و نه میلیون هکتار می رسد در نتیجه قاره اروپا جزء غنی ترین مناطق جنگلی دنیا از نظر مساحت محسوب خواهد شد .

تقسیم بندی معروف پروفسور بروکمن که در آن مناطق رویش گیاهی دنیا به مناطق زیر تقسیم می کند:

1- جنگل های بارانی

2- جنگل های سبز بارانی

3- جنگل های مدیترانه ای

4- جنگل های سبز تابستانی

5- جنگل های سوزنی برگ

1- جنگل های بارانی ( جنگل های پهن برگ همیشه سبز استوایی )     pluvisilvae

- شرایط کاملا مساعد آب و هوایی در این منطقه در نتیجه باعث ایجاد جنگل های انبوه گردیده است.

- میزان بارندگی این مناطق بین 2 تا 4 هزار میلی متر در سال است .

- در این مناطق فصل رویش یا دوره رویش گیاهی مشخص وجود ندارد و گیاهان در تمام طول سال رشد و نمو می کنند و به همین دلیل فاقد دوایر سالانه مشخص هستند .

- درجه حرارت سالانه بالا دارند ( 24 - 30 نوسان دارد ) و نوسان حرارتی در طول سال کم است ( حداقل کاهش 18 درجه سانتی گراد است ).

­­­- دارای بارندگی کافی و رطوبت هوا زیاد است .

- از آشکوب های متعددی تشکیل یافته اند .

- وجود اپی فیت ها (epiphyte) مثل سرخس ها ، ارکیده ها و سایر گیاهان بالا و رونده همراه انواع نخل ها و سرخس های درختی ، منظره خاصی به این جنگل ها داده است .

- تنوع گونه ها ( از نظر نوع و تعداد درختان ، درختچه ها و سایر گیاهان ) فوق العاده زیاد است . به طور کلی در یک هکتار جنگل تعداد گونه های درختی به بیش از 100 نوع             می رسد 

- به طور کلی این منطقه منبع مهمی برای کشاورزی ، داروسازی و صنعت منظور می شود.

- پیچیده ترین و متنوع ترین اکوسیستم های زمین را به وجود می آورند و دارای نقش های تنظیمی و تولیدی مهمی از نظر تعادل اقلیم کره زمین هستند .

- دقت شود که تعداد درختان صنعتی در این جنگل ها خیلی کم است                               ( 3 تا 5 درخت در هکتار ).

- حجم سرب های این جنگل ها به طور متوسط بین 500 تا 800 متر مکعب                        ( در هکتاردرنوسان  است . )

- ارتفاع درختان در آشکوب بالا نسبتا زیاد است و به 60 متر ( حتی به 90 متر هم ) می رسد  ( با قطر 3 تا 4 متر ).

- مهم ترین گونه های آنها : آکاژو ، اکومه ، ایروکو ، بالزا ، پالیاندر ، ساپلی ، لیمبا ، ماهاگونی.

- این جنگل ها در محدوده عرض جغرافیایی 10+ / 10- درجه واقع شده اند .

مثل آفریقای غربی و مرکزی ، آمریکای مرکزی ، آمریکای جنوبی و قسمتی از آسیای جنوب شرقی و هندوستان یافت می شوند .

2 ) جنگل های سبز  بارانی ( جنگل های خشک استوایی و نیمه استوایی )

- در مناطق استوایی و نیمه استوایی مناطقی وجود دارند که برای مدت کوتاهی در سال فاقد باران بوده و به اصطلاح دارای فصل خشک می باشند .

فصل خشک در مناطق استوایی حدود 2 ماه و در سایر مناطق بیشتر می باشد .

- باران در این مناطق در فصول مشخص از سال می بارد و به نام (( باران های مونسونی )) مشهورند . به همین علت نام این جنگل ها را جنگل های مونسونی می نامند .

- درختان در فصل بارندگی سبز بوده و در فصل خشکی خزان می کنند .

- شبیه جنگل های بارانی هستند ( در فصل بارندگی ) با این تفاوت که تعداد آشکوب ها کمتر ، از تراکم اپی فیت ها و گیاهان بالا روند ، کاسته می شود . تنوع گونه ها نیز به مراتب کمتر از جنگل های بارانی بوده و ارتفاع درختان نیز کاهش می یابد . ( 30-40 متر )

- پراکنش این جنگل ها در حدود عرض جغرافیایی 20+/20- بوده است.

- مهم ترین گونه با ارزش این جنگل ها درخت تیک و انواع dalbergin بوده که از نظر صنعتی و تهیه روکش چوب با ارزشند .

- در نواحی نیمه استوایی در کنار رودخانه ها و باتلاق ها و مخصوصا مناطقی که تحت تاثیر جزر و مد دریا می باشند یک نوع تیپ رویش خاصی به وجود می آید که به نام جنگل های مانگرو یا مندابی مشهورند .

این جنگل ها ( مانگرو) (Mangroe) از گونه های همیشه سبز تشکیل شده اند که قادرند توسط ریشه های خود اکسیژن لازم را از آب دریافت کنند                                              (توسط اعضای مخصوص به نام دمکار pneumotophere).

از خصوصیات دیگر این درختان این است که بذر بر روی ساقه و تنه سبز می شود و بعد روی زمین ( داخل آب یا گل ) می افتد و درخت جدید را به وجود می آورد                       ( خاصیت زنده زایی یا viviparie).

در مناطقی که جزر و مد های قوی دارند  ، پس از مد ، درختان تا زیر تاج در آب قرار          می گیرند و بعد از فرونشستن آب ، ریشه های درختان ظاهر می شوند. 

گونه های معروف جنگل ها : انواع چنرل و انواع حرا

در درجه حرارت کمتر از 4 درجه ، اکثر گونه های مانگرو از بین می روند و مساحت کلی آنها در دنیا 10 میلیون هکتار است . ( 4 میلیون هکتار در جنوب شرقی آسیا و 1 میلیون و صد هزار هکتار در استرالیا و بقیه در سایر مناطق دنیاست )

3) جنگل های سخت برگ ( جنگل های همیشه سبز مدیترانه ای ):

مناطق اطراف دریای مدیترانه ، قسمت هایی از استرالیا ، جنوب آفریقای جنوبی ، کالیفرنیا و نواحی مرکزی شیلی دارای اقلیم خاصی هستند که این جنگل ها را به وجود می آورند .

- زمستان های معتدل و عاری از یخبندان باعث ظهور گونه های همیشه سبز می شود

- میزان بارندگی در این نواحی کم ( بین 500 تا 700 میلی متر ) است که بیشتر در بهار و پاییز صورت می گیرد .

- تابستان ها خشک و گرم بوده و درجه حرارت متوسط گرمترین ماه های سال بین 22- 28     درجه سانتی گراد می باشد و در زمستان به صفر نمی رسد .

- دوره رویش گیاهی هم نسبتا طولانی است ( 7 تا 9 ماه نوسان دارد . )

- ارتفاع درختان بین 15 تا 20 متر است . البته استثنا گونه های اکالیپتوس در استرالیا به              70-80 متر هم می رسد و گونه های سوزنی برگ کالیفرنیا ( درخت غول ) گاهی تا ارتفاع 100 متر هم می رسد .

- مهم ترین گونه ها : زیتون ، مرکبات ، بلوط چوب پنبه ، بلوط سبز، نوعی بلوط                       مدیترانه ای ، برگ بو ، اکالیپتوس ، خرنوب و سوزنی برگ ها : کاج صمغی ، کاج سنگی ، کاج حلب و زربین .

4 ) جنگل های سبز تابستانی (جنگل های پهن برگ خزان کننده مناطق معتدله ) مناطق وسیعی از جهان دارای زمستان های سرد و تابستان های معتدل تا گرم می باشند . که در فصول بهار و تابستان شرایط اکولوژیک مناسبی برای رشد درختان به وجود آورده اند .

* در این نواحی ، پهن برگانی ظاهر می شوند که با شروع فصل بهار ، برگ های خود را باز نموده و تا شروع سرمای پاییزه سبز هستند و در زمستان فاقد برگند .

* اکثر جنگل های پهن برگ نیمکره شمالی جز این جنگل ها هستند                                 ( مثل جنگل های شمال ایران ).

- بین 1-3 آشکوب دارند.

- ارتفاع درختان بین 30 - 40 متر است.

- حجم سر ب های این جنگل ها : 300 متر مکعب در هکتار است .

 - تعداد تنوع گونه ها کمتر بوده و اپی فیت گیاهان بالا رونده زیاد نیستند .

- در نیمکره شمالی بین عرض های جغرافیایی 30 تا 50 درجه ظاهر می شوند .

- اشکوب بالایی جنگل همیشه از گونه های خزان کننده ، در صورتیکه آشکوب زیرین از گونه های همیشه سبز تشکیل می شود مثل جنگل های راش و بلوط همراه با خاس یا شمشاد. .

- گونه های معروف این جنگل ها : راش ، بلوط ، ممرز ، افرا ، نارون ، توسکا ، نمدار ، زبان گنجشک ، گیلاس وحشی و ...که از نظر صنعتی غالبا گونه های با ارزشی هستند .

- البته در نیمکره جنوبی فقط در قسمتی از شیلی ، جنگل های پهن برگ خزان کننده وجود دارد که شبیه جنگل های سبز تابستانی هستند .

5 ) جنگل های سوزنی برگ مناطق سرد نیمکره شمالی (boreal):

- بیشتر در عرض جغرافیایی 50 تا 70 درجه شمالی کره زمین                                             ( در زمین های هموار و مناطق کوهستانی ) یافت می شوند .

- کشورهای آمریکای شمالی و روسیه دارای جنگل های وسیع سوزنی برگ هستند.

- بعلت دوره سرمای زیاد ، دوره رویش گیاهی در این مناطق کوتاه بوده ( 2 تا 4 ) و درجه حرارت گرمترین ماه سال بین 10 تا 18 می باشد .

- میزان بارندگی سالانه 1000 میلی متر است .

- از مشخصات بارز این جنگل ها : پوشیده بودن سطح این جنگل ها از برف در فصل زمستان است .

- معمولا یک آشکوبه و تنوع گونه ها نیز کم است .

- مهم ترین گونه های تشکیل دهنده : پیسه آ ، نراد ، کاج جنگلی ، لاریکس

- پهن برگان این جنگل ها ( که مقاوم به سرما هستند ) : توس(غان ) ، صنوبر لرزان ، بید

- درختان به 30 - 40 متر ارتفاع می رسند

- حجم سر ب های این جنگل ها به خاطر متراکم بودن توده های جنگلی نسبتا زیاد است و گاهی به 1000 متر مکعب در هکتار می رسد .

نکته : سطح جنگل های سوزنی برگ دنیا بر خلاف جنگل های پهن برگ رو به افزایش است چون به دلیل مصرف زیاد در صنایع کاغذ و مقوا از یک طرف و تند رشد بودن این گونه ها از طرف دیگر باعث ایجاد جنگل های مصنوعی با این گونه ها شده است .

شکل زیر پراکنش این 5 جنگل دنیا را بر حسب عرض جغرافیایی و شرایط اقلیمی در جهان نشان می دهد :

 

شکل پراکنش جنگل ها وسایر مناطق رویش جهان بر حسب تغییرات حرارت ، عرض جغرافیایی و رطوبت.

 

 

                            

 

 

فصل 3 - جنگل های ایران

 

کشور ما معمولا فقیر از جنگل می باشد ولی با توجه به تنوع اقلیمی کشور ،وسعت زیاد آن و رشته کوه های البرز و زاگرس جنگل های متنوعی گسترش یافته اند .

ایران در گذشته دارای جنگل هایی به مراتب وسیع تر و مرغوب تر از امروزه بوده است . در زمان ایران باستان حداقل 20 درصد سطح کشور ما پوشیده از جنگل بوده است .

بر اساس آخرین آمار امروزه حدود 12 میلیون هکتار جنگل داریم که این سطح فقط 3/7 درصد کل کشور را در بر می گیرد . ( سازمان خواربار و کشاورزی جهانی 1971 )

یکی از کارهای فوری تعیین حدود و مشخص کردن سطح واقعی جنگل های کشور بر مبنای عکس های ماهواره ای ، هوایی و نقشه های دقیق توپوگرافیک می باشد که این کار جزء اولین قدم به منظور پیاده کردن یک جنگل داری اصولی محسوب می شود .            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کشور

مساحت جنگل (میلیون هکتار)

درصد نسبت به سطح کشور

فنلاند

23

74

ژاپن

25

66

سوئد

30

74

اتریش

9/3

47

آمریکای شمالی + کانادا

810

38

روسیه

860

50

آلمان

10

30

سوئیس

2/1

31

فرانسه

15

28

انگلستان

5/2

10

ترکیه

20

26

ایران

6/12

6/7

افغانستان

5/2

4

عراق

2/0

5/0

پاکستان

1/3

4

آسیا

530

19

اروپا

170

30

دنیا

4000

30

 

دیده می شود که اروپای شمالی و مرکزی از نظر جنگل غنی تر می باشند.

در مقایسه با کشور های همجوار ایران بعد از ترکیه قرار دارد.

در حال حاضر میزان سطح جنگل در ایران بر اساس هر نفر 2/0 هکتار است که میانگین جهانی آن در حدود6/0 هکتار می باشد .

 

 

تقسیم بندی جنگل ها در ایران :

 

1 )  جنگل های شمال ( خزری ) :

از نظر جغرافیای جنگل ، جنگل های خزری شمال ایران ، به طور کلی جزء جنگل های سبز تابستانی یا جنگل های پهن برگ خزان کننده به شمار می آیند که دارای جنگل های مدیترانه ای نیز می باشد . که به جنگل های هیرکانی مشهورند.مساحت جنگل های خزری در گذشته دور در حدود 5 میلیون هکتار (مساحت کل استان های گیلان ، مازندران و گلستان برابر است با 2/6 میلیون هکتار ) بر آورد می شود . با توسعه روستاها و گسترش شهرها در سواحل دریای خزر ، تبدیل اراضی جنگلی به زمین های زراعی و باغ های مرکبات و چای ، مساحت این جنگل ها در اوایل قرن جاری، دهه 20 به 6/3 میلیون هکتار بالغ می باشد (ساعی 1321) با شروع بهره برداری تجاری از جنگل های مزبور ، واگذاری اراضی جنگلی و همچنین چرای مفرط و قطع بی رویه ، این سطح دائما رو به کاهش نهاده است . به طوریکه امروزه حدود 9/1 میلیون هکتار جنگل در این منطقه باقی مانده که از این مقدار فقط 2/1 میلیون جزء جنگل های مرغوب و تجاری محسوب می شود .

جدول زیر مساحت جنگل در شمال و درصد آن نسبت به سطح کلی جنگل های ایران و سطح کشور در زمان های مختلف را نشان می دهد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مساحت جنگل ها / زمان بر آورد


ایران باستان

ساعی
1321

وزارت منابع
1343

سازمان جنگل ها و مراتع کشور
1369

برآورد دکتر         مروی
1400

جنگل های شمال

5

6/3

4/3

9/1

6/1

مقایسه درصدی

100

72

68

38

32

نسبت به مساحت ایران

3

2/2

1/2

2/1

1

جنگل های ایران

30

5/19

18

4/12

؟

 

کاهش مساحت جنگل های شمال هشداری است که باید آن را بسیار جدی گرفت و باید جلوگیری از کاهش سطح این جنگل های با ارزش شد .

پراکنش جنگل ها در استان های گیلان ، مازندران و گلستان یکنواخت نیست و به طور کلی می توان گفت که مرغوبیت رویشگاه های جنگلی شمال از نظر میزان رویش با نوساناتی از غرب به شرق کاهش می یابد .

           

 

 

 

 

 

 

       جدول زیر مساحت جنگل های شمال را به تفکیک سرجنگلداریها نشان می دهد .

حوزه سرجنگلداری درشمال

تجارتی

حفاظتی

جمع کل

رشت

401

113

514

بوشهر

277

117

394

ساری

374

88

462

گرگان وگنبد

324

137

461

کل شمال ایران

1376

455

1381

درصد%

75

25

100

با توجه به آمار و ارقام رسمی موجود می توان گفت که مساحت جنگل های شمال کشور در حال حاضر (1383) 8/1 میلیون هکتار است که نزدیک به 2/1 آن تجارتی و 6/0بقیه جزء جنگل های حفاظتی یا حمایتی محسوب می شود .

گونه هایی از قبیل انجیلی ، بلند مازو ، کرگ ، لیلکی و سفید پلت در جنگل های شمال به فراوانی یافت می شود . همچنین گونه های زربین نیز که امروزه در مناطق مدیترانه ای اروپا وجود دارد و در جنگل های شمال ایران نیز یافت می شود .

جنگل های شمال از نظر تعداد گونه درختی و درختچه ای جزء جنگل های غنی از گونه محسوب می شوند و تقریبا 80 گونه درختی و 50 گونه درختچه ای به صورت طبیعی در این جنگل ها یافت می شود

جنگل های خزری به صورت نوار باریک و بلندی روی دامنه شمالی سلسله جبال البرز ظاهر شده است . طول این نوار حدود 800 کلیومتر و عرض آن بین 20 تا 70 کیلومتر در نوسان است . جنگل های شمال ایران از آستارا شروع و تا دره گلی داغی بجنورد ادامه می یابد .

گسترش عمودی آن از سطح دریا شروع و تا ارتفاع حداکثر 2800 متر ادامه می یابد .

اقلیم شمال ایران در حقیقت یک اقلیم نیمه مدیترانه ی است که دارای آب و هوای معتدل و مرطوب است . میزان بارش سالانه به طور متوسط 1000 میلی متر است که بیشترین آن در قسمت های غربی و کمترین آن در نواحی شرقی است.

به طور متوسط میزان بارندگی از غرب به شرق کاهش می یابد ، حداکثر میزان بارش اندازه گیری شده در حدود 2000 میلی متر و حداقل 600 میلی تر در سال می باشد .

پراکنش بارندگی در طول سال کاملا منظم نیست . بیشترین مقدار بارندگی در فصول بهار و پاییز و کمترین آن در تابستان است .

طول دوره خشکی نیز از غرب به شرق افزایش می یابد . به طور متوسط طول دوره خشکی در غرب یک ماه ، مناطق مرکزی 2 ماه و در قسمت های شرقی گاهی به 3 ماه در سال نیز می رسد .

درجه حرارت متوسط سالانه یین 15 تا 18 درجه سانتی گراد است .

میانگین گرمترین ماه سال بین 28 تا 35 درجه و سردترین ماه سال بین 1 درجه بالای صفر تا 4 درجه زیر صفر می باشد .

از نظر فلور گیاهی گیاهان خزری جزء جنگل های غنی  دنیا محسوب می شود و از نظر ظاهری شباهت زیادی با جنگل های پهن برگ مخلوط اروپای مرکزی دارد ولی از نظر تعداد گونه و تنوع گونه بسیار غنی تر است . جنگل های خزری جزء جنگل های کهن دنیا محسوب می شود .

گونه های سوزنی برگ معروف ( مثل نراد ، پیسه آ ، کاج و لاریکس ) در جنگل های خزری به طور طبیعی یافت نمی شوند و فقط گونه های سرخسدار و زربین در بافت جنگلی به صورت پراکنده ظاهر می شوند .

واضح است که با وارد کردن سوزنی برگان خارجی و کاشت آن ها در رویشگاه های مناسب می توان اقدام به ایجاد جنگل های آمیخته سوزنی برگ و پهن برگ نمود .

در قسمت شمال غربی ایران جنگل هایی وجود دارند که محدود به منطقه ارسباران می شوند . این جنگل ها در شمال شرق استان آذربایجان شرقی و حدفاصل استان گیلان و مرز آذربایجان قرار دارند و بیشتر در جنوب رود ارس و کوه های قراچه داغ متمرکز می باشند . از نظر جغرافیای جنگل ، جنگل های ارسباران متعلق به جنگل های کوهستانی پهن برگ مخلوط هستند که حدفاصل بین جنگل های نم پسند خزری و نیمه خشکی پسند مناطق اسپتی و جنگل های زاگرس به حساب می آیند . از نظر ترکیب گیاهی این جنگل ها بیشتر به جنگل های شمال ایران شباهت دارند ولی درجه تخریب این جنگل ها بیشتر از جنگل های شمال البرز می باشد .

1)جنگل های زاگرس :

کوه های البرز از شمال غرب تا جنوب غرب ایران گسترش می یابد بعلت جذب رطوبت ابرهای باران زا از نواحی غربی با مبداء دریای مدیترانه ، شرایط لازم را جهت استقرار و گسترش پوشش جنگلی به وجود آورده است .

جنگل های این ناحیه از پیرانشهر در آذربایجان غربی شروع و در امتداد رشته جبال زاگرس و بختیاری تا اطراف جهرم و فسا  در استان فارس ادامه می یابد .

طول این نوار جنگلی بیش از هزار کیلومتر و عرض آن 50 تا 100 کیلومتر است که معمولا منقطع بوده و فقط در قسمت کوه های بختیاری از پیوستگی بیشتری برخوردار می باشد .

مساحت جنگل های زاگرس در گذشته بیش از 10 میلیون هکتار بوده است و به دلیل بهره برداری بی رویه طی سالیان دراز مساحت این جنگل ها دائما سیر نزولی را پیموده است و متاسفانه این روند هنوز هم ادامه دارد . مساحت فعلی این جنگل ها در حال حاضر در حدود 5 میلیون هکتار می باشد که گونه های غالب آن بلوط ایرانی (quercus persica) می باشد و همراه با سایر گونه گونه های بلوط جنس غالب این جنگل ها را تشکیل می دهد و به همین مناسبت نیز به جنگل های بلوط غرب مشهور است .

میزان بارش سالانه در مناطق جنگلی زاگرس به طور متوسط بین 400 تا 600 میلی متر است که بیشتر در بهار و پاییز می بارد .

حداکثر میزان بارندگی سالانه در ارتفاعات زرد گوه و تونل کوهرنگ تا هزار میلی متر در سال ثبت شده است .

درجه حرارت متوسط بین 12 تا 18 درجه سانتی گراد می باشد . در قسمت های شمالی زاگرس فصل یخبندان وجود دارد و در اکثر ارتفاعات در زمستان  برف می بارد .

اقلیم کلی منطقه زاگرس یک نوع آب و هوای مدیترانه ای با زمستان سرد است . در تابستان ها فصل خشک وجود دارد و در اکثر نقاط تا 4 ماه در سال هم می رسد .

مهم ترین گونه های درختی و درختچه های جنگل های زاگرس عبارتند از :

کیکم (کرکو) ، بادام معمولی ، بادام کوهی ، بادامک ، زرشک ، آلبالو ، ارغوان ، زالزالک  سنجد ، زبان گنجشک ، گردو ، توت ، زیتون ، انار، چنار ، بلوط ، بلوط ایران و ...

 با توجه به تعداد زیادی از گونه درختی و درختچه ای که در جنگل های زاگرس وجود دارد ، درصد بالای ترکیب گونه بلوط در اکثر نقاط به صورت غالب است و می توان گفت جنس بلوط مشخص کننده سیمای ظاهری این جنگل هاست . به همین دلیل این جنگل ها اکثرا به جنگل های بلوط مشهورند .

تعداد و تنوع گونه های بلوط در قسمت های شمالی زاگرس مخصوصا کردستان بیشتر از سایر نقاط است ، در صورتیکه در قسمت های جنوبی و جنوب شرقی زاگرس فقط بلوط ایرانی ظاهر می شود .بدین جهت جنگل های زاگرس را می توان جنگل های غنی از بلوط توصیف نمود . بلوط ایرانی در قسمت های مرکزی ، جنوبی و جنوب شرقی زاگرس جامعه ی خالص بلوط ایرانی را (quercus persicae ) و تشکیل می دهد و تقریبا 5/3 میلیون هکتار از 5 میلیون هکتار جگل های زاگرسی را این جامعه تشکیل می دهد .

جامعه جنگلی دیگری که در ارتفاعات پایین تر سیمای جنگل های زاگرس راحت حفظ می کند جامعه بنه - بادامستان pistachio - amy gddetam است

چهار جامعه جنگلی به طور کلی از پایین به بالا در جنگل های زاگرس عبارتند از :

1- جامعه ارس 3200 متر

2- جامعه بلوط ایرانی 1300 متر

3- جامعه بادام - بنه

4- جامعه بادام

امروزه جنگل های زاگرس به علت قطع بی رویه و چرای مفرط غالبا به حالت مخروبه در آمده اند  بیشتر فرم شاخه زاد را تشکیل می دهند . جنگل های دانه زاد بلوط فقط در بعضی از مناطق کردستان و یاسوج یافت می شود .

چنانچه جلوی تخریب سریع جنگل های زاگرس گرفته نشود ، در آینده نزدیکی مناطق جنگلی غرب و جنوب غربی کشورمان تبدیل به کوهستان های سنگلاخی و فاقد پوشش گیاهی مناسب خواهد شد که خطر سیل و سایر عواقب را ایجاد خواهد کرد .

به طور کلی می توان گفت که احیای جنگل های زاگرس مستلزم سرمایه گذاری زیاد ، تهیه و تدوین برنامه های اصولی و منطقی همراه با وجود نیروی انسانی متخصص لازم می باشد . از نظر نیروی انسانی متخصص لازم است هرچه سریعتر نسبت به تامین آن برای مناطق کوشش به عمل آید و پیشنهاد می شود برای هر 50 هزار هکتارجنگل  حداقل یک کارشناس و ده نفر کاردان در نظر گرفت .

3) جنگل های فلات مرکزی یا جنگل های ایرانو - تورانی :

فلات مرکزی ایران به علت خصوصیات جغرافیایی و اکولوژیک به طور کلی جزء مناطق خشک و نیمه خشک غیر جنگلی محسوب می شود . کمبود بارش سالانه ، گرمای زیاد ، خاک های شور و سایر عوامل اکولوژیک برای ایجاد پوشش جنگلی مناسب نیستند . وسعت این منطقه زیاد است و بیش از نیمی از سطح کشور را می پوشاند . فلات مرکزی ایران به دلیل وسعت زیاد ، ناهمواری های گوناگون ، کویر های نمک  لوت از تنوع اقلیمی زیادی برخوردار است و باعث پیدایش رویش های مختلف بیابانی مثل جوامع تاغ و گز ، استپی ( جامعه غالب درمنه - گون ) و استپی کوهستانی ( جوامع پسته و بادام و ارس ) شده است .

وجود اب زیرقشری در خاک فلات مرکزی ، مقاوم بودن گونه ها در مقابل خشکی ، گرما  و شوری خاک شرایط لازم برای ایجاد رویش های درختی ، درختچه ای و بوته ای کم و بیش تنک را به وجود آورده است.

این رویش ها به دلیل بهره برداری شدید برای مصرف سوخت و چرای مفرط ، تخریب شده و امکان تجدید حیات طبیعی گونه ها در بسیاری از نقاط عملا غیر مکن است.

هر چند از نظر علم جنگل شناسی نمی توان اصطلاح جنگل را برای این رویش های درختی و درختچه ای به کار برد ولی به دلیل اهمیت آن در حفاظت آب و خاک ، مناطق مسکونی و کشاورزی ، حیات وحش و ... در اصطلاح عام به این رویش ها جنگل می گویند .

مساحت کلی جنگل های فلات مرکزی با در نظر گرفتن تراکم موجود کلا در حدود 3 میلیون هکتار برآورد می گردد .

این جنگل ها را به دو نوع کلی جنگل های بیابانی و جنگل های کوهستانی تقسیم می کنند :

الف)در جنگل های بیابانی که مهم ترین گونه های چوبی در آن گونه های مختلف تاغ ، گز ،اسکنبیل و قیچ می باشند . در بسیاری از نقاط گونه های تاغ و گز ، جامعه مخلوط تاغز را به وجود می آورند .

تثبیت ماسه های روان و جنگل کاری  مناطق کویری از نظر عمران و توسعه مناطق کویری از اولویت خاصی برخوردار است

ب)جنگل های کوهستانی :ارتفاعات فلات مرکزی از حدود 1500 متر به بالا شرایط اکولوژیک نسبتا مناسب تری دارد .

بارش سالانه کمی زیاد شده و با افزایش ارتفاع بارش برف نیز بیشتر می شود . درجه حرارت نیز مناسب تر است و آب حاصل از ذوب برف ها نیز باعث افزایش رطوبت خاک می شود .

به دلیل وجود چنین شرایطی در این مناطق مخصوصا در شیب های جنوبی البرز ، کوهستان های آذربایجان ، خراسان ، کرمان و سایر نقاط فلات مرکزی ، رویش های درختی و درختچه ای کم و بیش تنک پدید آمده است .

 

 

جنگل های کوهستانی فلات مرکزی را می توان به دو آشکوب (جامعه) گیاهی متمایز تقسیم کرد : pistachio - amygdaletam

1) از ارتفاعات 1300 متر تا حدود 1800 متر : جامعه پسته و بادام

2) از ارتفاعات 1700 متر تا 2500 متر جامعه سروکوهی یا جامعه ارس

Juniperetum polycarpos که برخی مواقع تا 3400 متر در ارتفاعات جنوب کشور نیز ادامه می یابد . مساحت این نوع رویش ها جمعا حدود 5/3 میلیون هکتار برآورد می شود .

4) جنگل های سواحل خلیج فارس و دریای عمان :

این جنگل ها به صورت پراکنده و گاهی کم پشت و گاهی متراکم در مناطق مختلف جنوب استان خوزستان ، استان بوشهر ، استان هرمزگان و جنوب استان سیستان و بلوچستان و همچنین جزایر تنگه هرمز و خلیج فارس یافت می شوند .

جنگل های سواحل خلیج فارس و دریای عمان را بر حسب نوع گونه و منطقه پراکنش ،رویش های خلیجی و ساحل عمانی نیز می گویند .

ساعی (1329) این جنگل ها را به عنوان (جنگل های گرمسیری ) قید کرده است و مساحت آن ها را 500 هزار هکتار برآورد کرده است .

در این مناطق یک نوع اقلیم خشک و گرمسیری (نیمه استوایی) حکم فرما است و کلا فاقد یخبندان است ( فقط در قسمت خوزستان گاهی در زمستان یخبندان وجود دارد . )

تسلط اقلیم گرمسیری در این مناطق طوری است که گونه خرما بخوبی رشد می کند .

در قسمت هایی سواحل خلیج فارس و جنوب خوزستان بیشتر گیاهانی مثل کنار (zizi phus spina-christi) همراه با درختچه لهورک یا جغجغه و همچنین گونه های مختلف جنس acacia یافت می شود .

فراوانی کنار در اکثر مناطق باعث به وجود آمدن جامعه گیاهی کنار شده است که حتی تا قسمت های جنوبی استان فارس گسترش می یابد و در اطراف سیرجان و بم نیز به همراه گونه زیتون (olea aucheri) ظاهر می گردد .

در نواحی ساحل خلیج فارس و دریای عمان بین بندر لنگه و بندر عباس ، جزیره قشم و بندرعباس و میناب و اطراف چابهار در سواحلی که در موقع جزرومد دریا آب دریا جریان می یابد و یک حالت باتلاقی (مانداب) تشکیل می دهد . درختانی مثل حرا                           (avi cenia marim) و چندل (rhizophora mucromta) رشد می کنند که رویش های خاصی به نام مانگرو (mangrove) تشکیل می دهند و این رویش ها در حقیقت یک نوع جنگل مانگرو یا ماندابی می باشند که در مناطق نیمه استوایی در سواحل دریاها و رودخانه ها یافت می شوند . که همان دو خصوصیت جنگل های مانگرو را داراست .

چوب درخت چندل از لحاظ صنعتی با ارزش می باشد و حفظ و توسعه چنین جنگل هایی هم از لحاظ صنعتی و هم به دلیل حفاظت تالاب های ساحلی حائز اهمیت می باشند .  این مناطق در حقیقت اکوسیستم های ماندابی را تشکیل می دهند که اهمیت اکولوژیک فوق العاده ای دارند . از طرفی این جنگل ها تنها نمونه جنگل های مانگرو است که در ایران یافت می شوند ، می باید در حفاظت و احیای آنها حداکثر سعی به عمل آید .

گونه های درختی و درختچه ای مناطق گرمسیری جنوب کشور عبارتند از :

کرت (آکاسیا) ، حرا ، استبرق ، خرنوب،شیشم (داشبرگیا) ، مورد ، خرزهره ، زیتون ، خرما  کهور ، گز ، کنار ، و ...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                           فصل 4-  جنگل شناسی و توده جنگلی

 

در ابتدا نیاز است برخی واژه های جنگل تعریف گردد  :

1-کنده : به قسمتی از ساقه که پس از قطع ، روی زمین باقی مانده و ارتفاع بسته به روش قطع درخت ، در حدود 5/0 - 3/0 متر می باشد ، اطلاق می گردد .

2- تنه : از قسمت های بالای کنده تا محل ظهور اولین شاخه ها که پر ارزش ترین قسمت درخت می باشد را تنه گویند .

3- دار : از قسمت بالای کنده تا ارتفاعی از ساقه که از لحاظ ابعاد قابل استفاده برای تهیه چوب کار می باشد ( قطر میانه چوب بیش از 25 سانتی متر است )

4- چوب کار :  چوب هایی هستند که دارای ابعاد قابل ملاحظه ای هستند                           (قطر میانه بیش از 25 سانتی متر ) و صنایعی که بزرگی ابعاد چوب شرط اساسی است بکار می رود .

5- تیرک : بعد از دار ، به قسمت فوقاین ساقه تا جوانه انتهایی گویند .

6- تاج : به مجموعه شاخه های درخت ((تاج یا گرزن )) گویند که از اولین انشعابات شاخه تا نوک جوانه انتهایی درخت را شامل می شود .

 

توده جنگلی :

نظر به وسعت زیاد و ناهمگنی جنگل و به دلیل ایجاد شرایط بهتر و آسان تر به منظور برنامه ریزی در جنگل لازم است جنگل را به قطعات کوچکتر و همگن تقسیم نمود . در طرح های جنگلداری به منظور سهولت برنامه ریزی ، جنگل را بسته به شرایط زمینی آن مثل رودخانه ، تپه ، یال و ... به قطعات نسبتا بزرگی (حدود 20-50 هکتار) به نام پارسل یا قطعه تقسیم می کنند .

 در داخل یک پارسل ممکن است گونه های مختلف درختان با سنین ، ارتفاع ، قطر و کیفیت متفاوت وجود داشته باشند ، از نظر جنگل شناسی به کوچک ترین قسمت یک جنگل که از نظر تمام مشخصات مذکور یکسان باشد (( توده جنگلی )) می گویند .

البته به کوچکترین واحد اقتصادی در جنگل نیز توده جنگلی می گویند .

حداقل سطح یک توده جنگلی نیم هکتار است .

کمتر از 5/0 هکتار را گروه می نامند .

بنابر این توده جنگلی عبارت از قسمتی از جنگل است که به علت داشتن گونه ، سن ، ابعاد ، ساختار و ... از سایر قسمت های مجاور قابل تفکیک است . به عبارت دیگر توده جنگلی کوچک ترین قسمت از یک جنگل است که در آن امکان یک برنامه ریزی دراز مدت وجود داشته باشد .

ساختار توده های جنگلی :

ساختار توده های جنگلی در حقیقت ساختمان عمودی و افقی و ترکیب و تنوع توده های جنگلی را مشخص می کند .

الف ) ساختمان عمودی : بسته به ارتفاع و طرز قرار گرفتن آن ها در یک توده جنگل ، طبقات یا آشکوب های مختلفی به وجود می آیند . برای تعیین حد یا مرز آشکوب های مختلف یک توده از ارتفاعات غالب استفاده می شود .

 منظور از ارتفاعات غالب ، متوسط ارتفاع بزرگترین یا قطورترین این درختان است که بطور معمول بهترین درختان یک توده را تشکیل می دهند .

برای تعیین ارتفاع غالب در یک توده جنگلی کافی است که متوسط ارتفاع 100 اصله از قطورترین درختان موجود در یک هکتار جنگل را محاسبه نمود .

مثلا در یک توده ی سه آشکوبه ، کلیه درختانی که ارتفاع آنها به بیش از دو سوم ارتفاع غالب باشد جزء آشکوبالا (برین) یا فوقانی ، بین یک سوم تا دو سوم جزء آشکوب وسط (میانی) و سرانجام آنهایی که ارتفاع آنها کوتاهتر از یک سوم ارتفاع غالب توده باشد متعلق به آشکوب پایین (زیرین) هستند .

معمولا تعداد آشکوب ها در جنگل های طبیعی بیشتر و در جنگل های مصنوعی کمتر             می باشد . در جنگل های مصنوعی ( دست کاشت ) توده ها اغلب یک آشکوبه هستند . در جنگل های مناطق استوایی توده های چند آشکوبه (گاهی 6-7 آشکوب) یافت می شوند.

از نظر ناپایداری توده های جنگلی در مقابل شرایط نامساعد طبیعی مثل بادهای شدید ، تود های 2-3 آشکوبه به مراتب بهتر و مقاوم تر از توده های یک آشکوبه هستند . در جنگل های شمال ایران توده های جنگلی غالبا 2 تا 3 آشکوبه هستند .

*توده های جنگلی را به ((توده اصلی )) و ((توده فرعی )) تقسیم می کنند . منظور از توده اصلی معمولا آشکوب بالاست و عناصر درختی این توده جزء درختان غالب می باشد .

در شکل توده بلوط ، توده اصلی و توده ممرز که در آشکوب مغلوب وجود دارد توده فرعی را تشکیل می دهد .

 

توده اصلی معمولا از گونه های نورپسند و توده فرعی از گونه های سایه پسند و یا نیمه سایه پسند ( مثل نمدار ، ممرز ، انجیلی ) تشکیل می دهد .

ب)ساختمان افقی : منظور از پراکنش سطحی توده های جنگلی در روی زمین  جنگل است که با شناخت و تفکیک آن ها می توان نقشه پراکنش توده جنگلی را تهیه نمود .

به طور کلی تاج پوشش در افزایش کیفیت درختان ، توده جنگلی و حاصل خیزی خاک جنگل موثر است . وجود تاج پوشش کافی باعث ایجاد سایه روی تنه درختان جنگلی می شود و در نتیجه عمل هرس طبیعی درختان بهتر و سریعتر صورت می گیرد . تاج پوشش بر روی شکل تنه درختان نیز اثر مطلوب دارد و باعث کشیدگی و استوانه ای شدن تنه می گردد . تاج پوشش در اکثر موارد باعث افزایش حاصلخیزی خاک جنگل می شود ، بدین ترتیب که خاک را در مقابل نور مستقیم خورشید ، ریزش مستقیم باران حفظ می کند و مانع تجزیه سریع مواد آلی یا خشک شدن سطح خاک یا فرسایش سطح خاک می گردد .

از طرفی وجود تاج پوشش باعث افزایش میزان برگ ریخته شده در سطح خاک می گردد که با تجزیه تدریجی آنها حاصلخیزی خاک جنگلی نیز افزایش می یابد و در ضمن خواص فیزیکی خاک به نحو مطلوبی اصلاح می شود .

در مورد گونه های سایه پسند که تحمل نور مستقیم خورشید را در سنین جوانی ندارند تاج پوششی نقش ارزنده  و تعیین کننده ای را ایفا می کند .

مراحل رویش : توده های جنگلی در شرایط طبیعی مراحل مختلف تحول و تکامل رویشی و سنی را می گذرانند . مراحل رشد گیاه از مرحله جوانه زدن از بذر تا مراحل پیری به ترتیب عبارتند از :

1- نونهال : اولین مرحله ای است که گیاه در سطح کف جنگل ظاهر شده و مخلوط با سایر گیاهان در آشکوب علفی است . نونهالان هنوز با وجود تعداد نسبتا زیاد در واحد سطح ، توده مستقلی را به وجود نیاوردند . نونهالان در این مرحله هوز خشی نشده اند و معمولا برگ های اولیه (لپه ها ) را به همراه دارند یا آثار آن مشاهده می شود . تعداد نونهالان یک درخت در واحد سطح خیلی زیاد است ( در مورد راش تا یک میلیون در هکتار شمارش شده است . ) و نونهال ها خیلی سریع تر نیز در اثر رقابت برای کسب مواد غذایی ، سایه زیاد،خشکی و صدمات حیاتی از ین می روند . تجربیت نشان داده است که معمولا در شرایط خوب و طبیعی فقط ده درصد تعداد اولیه به مراحل بعدی رشد ( شل گروه ) می رسند .

2- شل گروه ( نهال):  این مرحله در حقیقت اولین مرحله یک درخت کوچک است . ساقه نهال در این مرحله چوبی شده و در آشکوب درختچه ای ظاهر می شود . در یک نهال هنوز ساقه و تنه و تاج مشخص نیست و شاخه ها در همه قسمت های آن مشاهده می شود . نهال در ارتفاع مقابل سینه هنوز فاقد قطر است و ارتفاع آن معمولا به بلندی یک انسان است . اصطلاح قدیمی برای این مرحله ((شل گروه )) است که توسط ساعی پیشنهاد شده بود .

3- خال گروه (خال) : تاج درختان چوان در این مرحله به هم رسیده ، تنه در اثر هرس طبیعی شاخه ها در پایین مشخص شده است و قطر قابل اندازه گیری وجود دارد . این مرحله شروع آشکوب بندی در جنگل است . پایه های قوی  و خوب رشد کرده در آشکوب بالا قرار می گیرند و پایه های ضعیف تر عقب می مانند و در آشکوب های مغلوب جای             می گیرند 

رقابت برای کسب نور مهم ترین عامل اکولوژیک و جنگل شناسی است که در این مرحله آغاز می شود که از نظر پرورش جنگل حائز اهمیت است . قطر خال همیشه کمتر از 10 سانتی متر است و ارتفاع آن بسته به نوع گونه و شرایط رویشگاهی متغیر است و به طور متوسط حدود 4 تا 6 متر است .

4- تیرک ( کهدار) : در این مرحله درخت جوان شکل اصلی خود را به دست آورده است و قطری برابر سینه ای بین 10 تا 30 سانتی متر دارند . کیفیت درختان جنگلی در این مرحله قابل تشخیص است و درخت مقطوعه می تواند مورد استفاده صنعتی قرار گیرد.                     ( صنایع تخته خرده ، تیر چوبی برای انتقال خط تلفن و برق ، صنایع کاغذ ، مقوا و ... )

5- تیر (دانه زاد نوبار) : درختان در این مرحله بیش از 30 سانتی متر قطر دارند و تا 60 سانتی متر قطر در این طبقه جای می گیرد .

درختان در این مرحله شکل اصلی و نهایی خود را دارند و کیفیت آن ها به طور وضوح قابل تشخیص است . بهره برداری اصلی از این مرحله شروع می شود . درختان جنگلی در این مرحله شروع به بذردهی کامل می کنند و به اصطلاح بارور می شوند ( دانه زاد نوبار )

بسته به نوع گونه و مصرف بسیاری از درختان جنگلی ، مخصوصا سوزنی برگان در این مرحله رویشی ، بهره برداری اصلی انجام می شود .

6-  تنومند (دانه دار ) : درختان مسنی که قطر برابر سینه آنها بین 60تا 80 سانتی متر باشد جزء این مرحله قرار می گیرند که اغلب در جنگل های طبیعی و بکر یافت می شوند یا در جنگل هایی که هدف تولید چوب قطور با کیفیت خوب است .

می بایستی توجه داشت که درختی که سالم و فاقد پوسیدگی باشد با هر قطری که دارد در این مرحله قرار می گیرد . چنانچه پوسیدگی در درخت شروع شود در این مرحله قرار         نمی گیرد و جزء درختان فرتوت طبقه بندی می شود برای مرحله بعد از این تنومند ((اصطلاح پیر دار )) را می توان استفاده کرد

7- پیردار : آخرین مرحله رویش درختان جنگلی است که هنوز سالم هستند . قطر برابر سینه در این مرحله بیش از 80 سانتی متر است . اکثر درختان جنگلی در این مرحله دیرزیستی خود رسیده و یا می رسند .

*دیرزیستی (longevite) : مرگ و میر درختان جنگلی پدیده پیچیده فیزیولوژیک است و بسته به نوع گونه ، رویشگاه ، وضعیت توده جنگلی ، ... به صورت های مختلف و در زمان های مختلف اتفاق می افتد .

چون درختان جنگلی اغلب دارای عمری طولانی هستند از اصطلاح دیر زیستی استفاده می شود . دیرزیستی در حقیقت عمر کامل یک درخت است که سالم بوده و به رشد فعال و عادی خود ادامه می دهد .

شروع پیوستگی در تنه درخت آغاز دیرزیستی یا پایان عمر فعال آن است . طبیعی است که درختان جنگلی پس از مرحله دیرزیستی هنوز تا چند سالی به رشد قطری خود ادامه می دهند . با گذشت زمان که پوسیدگی از داخل تنه درخت گسترش می یابد تا زمانیکه در نتیجه عدم مقاومت ، درخت می شکند و تبدیل به (( خشکه دار افتاده )) می شود .

درختان جنگلی را از نظر دیرزیستی به 3 گروه تقسیم می کنند :

1- درختان با دیرزیستی زیاد ( بیش از 300 سال) : لاریکس ، زربین ، بلوط ، زیتون ، شمشاد،سرخدار ، ارس

2- درختان با دیر زیستی متوسط (150-300 سال ) : نراد ، پیسه آ ، کاج جنگلی راش ، شیردار ، بارانک ، شاه بلوط

3- درختان با دیر زیستی کوتاه (کمتر از 150 سال) : ون ، صنوبر ، گیلاس وحشی ، بید ، توسکا ، خرمندی ، ممرز ، توس

اعداد بالا تقریبی هستند و برای هر گونه بسته به اینکه در داخل توده جنگلی یا محیط باز رشد کنند فرق می کند . درختانی که در جوانی تحت فشار (زیر سایه ) بوده و در سنین بالا در محیط باز قرار می گیرند معمولا دارای دیرزیستی زیادتری هستند .

اطلاعات ما درباره دیر زیستی درختان جنگلی و بومی ایران خیلی کم است .

                            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                            فصل 5 - زادآوری جنگل

 

تجدید نسل (تجدید حیات) در جنگل به دو صورت انجام می گیرد:

1- طبیی 2- مصنوعی

در زادآوری طبیعی عمل تجدیدنسل یازادآوری جنگل در جنگل های طبیعی خود به خود صورت می گیردیعنی هر جنگل طبیعی قادر است بدون دخالت انسان نسل وبقای خود را حفظ کند ویا تجدید نماید.

زادآوری طبیعی در جنگل یا توسط بذر (دانه زاد)جست(جست زاد-کنده زاد)صورت می گیرد.زادآوری توسط جست موقعی است که انسان دخالت کند ودرختی راقطع کند تا جوانه های اطراف کنده به جست تبدیل شوند.

دو مزیت عمده زادآوری طبیعی :

1- فاقد هزینه است ونهال های رایگان برای مجری طرح به وجود می آید.

2- باعث انتقال خصوصیات ارثی نسل قبلی به نسل بعدی می شود که در حفظ                 ذخایر ژنتیکی ومقاوم بودن به شرایط جوی ومحیطی اهمیت داشته باشند.

زادآوری توسط بذر:روش طبیعی تجدید نسل جنگل های تمام دنیاست.

دخالت پرندگان یکی از عوامل مهم در انتشار بذور درختان جنگلی با بذر درشت               ( بلوط ،راش، گیلاس وحشی، بارانک و...) می باشند.

از طرفی تمام درختان جنگلی همه ساله بذر نمی دهند. زمان رسیدن بذور نیز در رویشگاه های مختلف فرق می کند.که از این نظر درختان به سه گروه تقسیم می شوند:

  • 1- درختانی که هرساله بذر می دهند:صنوبر، بید، توس، اقاقیا، توسکا و...

2- درختانی که هردوسال یکبار بذر کافی می دهند:ممرز، نمدار، ون، افرا، ملج و...

3- درختانی که هر5سال،6سال یا10سال یکبار بذر می دهند:راش، بلوط، نراد و...

جدول صفحه بعد سن وتواتر بذردهی مهم ترین گونه های جنگلی را نشان می دهد:

 

   جدول شماره 19- سن وتواتر بذردهی بعضی از درختان جنگلی(1972)

گونه

تواتربذردهی(سال)

سن بذردهی(سال)

کاج

پیسه آ

نراد

لاریکس

دوگلاس

بلوط اروپایی

بلوط آمریکایی

راش اروپایی

ممرز

ون

صنوبرها

ملج

افرا

شیردار

نمدار

توس

توسکا

اقاقیا

5-2

6-3

8- 5

4- 3

4- 3

8- 5

5- 3

12- 5

2- 1

3- 2

همه ساله

3- 2

3-2

2- 1

2- 1

همه ساله

همه ساله

همه ساله

40-30

60-50

70-60

40-30

40-30

80-60

50-30

80-60

40-30

50-40

30-20

50-40

50-40

40-30

30-20

30-20

40-30

30-20

 

 

 

 

زادآوری توسط جست: زادآوری توسط جست نیز خود جزء زادآوری طبیعی محسوب        می شود وهرچندبرای شروع جست زنی باید کنده وجود داشته باشد وایجاد کننده ی آن در حقیقت به طور مصنوعی توسط انسان صورت می گیرد.همه درختان جنگلی قابلیت جست دهی ندارند وآنهایی که جست دهی دارند نیز در هرشرایط اقلیمی وخاکی جست نمی دهند.

*از نظرقابلیت جست دهی گیاهان جنگلی به گروههای زیرتقسیم می شوند:

1- گونه های که قابلیت جست دهی خوبی دارند:صنوبر، بید، بلوط،ممرز، انجیلی، لرگ، توسکا، شاه بلوط.

2- گونه هایی که قابلیت جست دهی متوسطی دارند: افر، ون، خرمندی

3- گونه هایی که قابلیت جست دهی ضعیفی دارند: راش، ملج ،نمدار

به طور مثال راش در شرایط عادی رویشگاهی خود جست نمی دهد ولی چنانچه رویشگاه گرم وآفتاب گیر باشد،قبلیت جست دهی این گونه افزایش می یابد.در بن گونه های جنس صنوبر، گونه صنوبرلرزان درشرایط طبیعی قابلیت تولید ریشه جوشی خوبی داردوتوسط بذر گسترش می یابد.این گونه برخلاف سایر گونه های صنوبرقابلیت جست دهی ندارند.

*راش های جوان قابلیت جست دهی بیشتری نسبت به راش های مسن دارند.

توجه شودکه سرعت رشد جست ها بسیار سریع است چون از کنده قوی درخت تغذیه        می کنند.دوره بهره برداری از آنها 10- 15سال وگاه به 20- 30سال هم می رسد.بعداز       کف برکردن ، مواد غذایی فراوانی در اختیار جست بوده، جست های حاصله قوی شده وجنگل شاخه زاد خوبی تولید خواهد شد برخی مواقع جست های حاصله ارزش کمتری دارند  (این جوانه ها در روی تنه راش، افرا وانجیلی موجوداست).

 

 

 

ریشه جوش : جست هایی که از ریشه حاصل می شود.تمام گونه های پهن برگ قادر به تولید ریشه جوش نیستند واز بین آنهایی که می توانند ریشه جوش تولید نمایند: نارون، اقاقیا وعرعررا می توان نام برد ورستنی های کوچک دیگری آقطی وتمشک نیز ریشه جوش تولید می کنند.برخی گونه نیز قابلیت تولید ریشه جوش را دارند: صنوبر لرزان ،سفیدار،سفید پلت، اوجا ، لرگ.

پایه هایی که ازریشه جوش بوجود می آیند معمولا پایداری ومقاومت پایه مادری را نخواهند داشت، چون سیستم توسعه ریشه دوانی این پایه ها فرق دارد.

فواید زادآوری طبیعی:

1- فاقد هزینه نهال کاری(شامل جمع آوری بذر،تهیه نهال، حمل نهال وکاشت آن)

2- ویژگی های ژنتیکی توده ی مادری به طور مستقیم به نسل بعدی منتقل می شود.

3- نهال ها دارای ریشه دوانی طبیعی می شوند.

4- ریشه صدمه نمی بینندوبیماری های قارچی ریشه ای ظاهر نمی شوند.

5- درخت حاصل از زادآوری طبیعی از زادآوری طبیعی استحکام وپایداری بیشتری برخوردار است.

6- منابع ژنتکی ه طور کلی بهتر حفظ می شوند.

7- اغلب باعث ایجاد توده های آمیخته می شود(تنوع زیستی بیشتر)

مضرات زادآوری طبیعی:

  • 1- همیشه گونه های دلخواه نیستند.

2- پراکنش نهال ها در تمام سطح جنگل منظم نسیتند.

3- در مواردی زمان طولانی تری نیاز دارند.

 

 

 

 

2- زادآوری مصنوعی(جنگل کاری- نهالکاری)

ایجاد یک توده جنگلی مصنوعی در روی خاک های غیر جنگلی راجنگلکاری Afforestationگویند.در مناطق جنگلی در حقیقت جنگلکاری صورت نمی گیرد بلکه فقط یک حالت نهالکاری Reforestationانجام می شود. ولی در اصطلاح عمومی به هر دو روش که منجر به ایجاد توده ی جنگلی مصنوعی می شود((جنگلکاری))می گویند.مثلا جنگلکاری که در اطراف شهرهای بزرگ ، پارک های تفرجی و... انجام می شود از نوع جنگل کاری در روی زمین های غیر جنگلی می باشند.منظور از خاک های غیر جنگلی ،خاک های تازه تشکیل یافته (جوان در مناطق کوهستانی و...) ،خاک های بیابانی ومراتع وچمن زارهایی که قبلا در آنها جنگل وجود داشته ولی در اثر قطع بی رویه حالت اولیه خود را ازدست داده اند.

مهم ترین اهداف یا دلایل جنگلکاری در یک محل عبارتند از:

1- حفاظت از خاک: جلوگیری از فرسایش و ضعیف شدن خاک .

2- حفاظت از آب:تعدیل جریان های سطحی آب،افزایش کمیت وکیفیت آب های زیر زمینی وزیر قشری.

3- حفاظت در مقابل سیل :حفاظت زمین های کشاورزی ،مناطق مسکونی وسایر تاسیسات.

4- حفاظت ازریزش بهمن: جلوگیری از تشکیل وریزش بهمن.

5- بهاری محیط زیست:تعدیل آب وهوا ، ایجادتفرجگاه های عمومی ،زیبا سازی وحفظ طبیعت،جلوگیری از سروصدا وهوا و...

6- اقتصادی:تولید چوب وسایزفرآورده ای جنگلی (پوست ،صمغ ،بذرو...)

سرعت جنگل کاری درایران تا به حال رضایت بخش نبوده است.مثلا اگرمادر50 سال گذشته درشمال ایران فقط 10هزار هکتار جنگل کاری می کردیم دیم(در هرسال)،اکنون حدود 500 هزار هکتارجنگل کاری انجام داده بودیم .البته سطح جنگل کاری فعلی(1382)درشمال ایران حدود 200هزارهکتار است.البته درمناطق کویری وبیابانی کشورماازنظر جنگلداری درمقایسه جهانی در وضعیت خوبی قرار داریم.

طبق آمار فائو کشور ما بابیش از 2 میلیون هکتار مساحت جنگلکاری حائز رتبه دهم در جهان می باشیم. خوشبختانه فعالیت جنگلداری درسال های اخیرزیادشده نیز ادامه دارد.چین،روسیه ،فرانسه،اسپانیا،پرتغال وانگلستان در سال های بعدازجنگ جهانی اول مناطق وسیعی راجنگلکاری کرده وامروزبه مرحله بهره برداری رسیده است ویا انگلستان بعدازجنگ دوم جهانی ،سالانه 30هزار هکتار جنگلکار ی کرده است. روسیه بین سال های 1947 تا1957 یعنی در عرض ده سال نزدیک به 3میلیون هکتار جنگلکاری انجام داده است .چین طبق آمار (FAO 2001)توانسته است تا به حال بیش از 30میلیون هکتار جنگلکاری انجام دهد.امروزه مسئله جنگلکاری بصورت فشرده باگونه های سریع الرشد                  (مثل کاج درتند رشدp.taeda,p.radiata,p.elliotti,p.patula واکالیپتوس)در کشورهای مثل استرالیا ،زلاندنو،آمریکای جنوبی وآفریقای جنوبی درسطح وسیع انجام         می گیرد وبادوره های بهره برداری کوتاه مدت (20سال) نیاز کارخانه های کاغذ سازی وصنایع سلولزی این مناطق را تامین می کند. این جنگل ها اغلب به صورت تک کشتی                 (monoculture) بوده وتمام عملیات زراعی در آنها انجام می شود (کوددهی، شخم، مبارزه با آفات و...) درحقیقت یک نوع زراعت چوب (wood farming) اجرا می شود که مشکلات زیست محیطی فراوانی را ایجاد نموده است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         فصل 6- شیوه های بهره برداری از جنگل ها

 

گاهی درختانی ، جهت توسعه وتکامل توده موجود، بریده می شوند.روش های قطع به کاررفته درمدیریت جنگل باید در راستای جنگل شناسی باشد.

تعداد سال هایی که لازم است تا یک توده قطع شده مجددا به مرحله بهره برداری برسد را((دوره بهره برداری)) می نامند.مثلا درگونه های سریع الرشد مثل کاج،طول دوره بهره برداری 25 سال می باشد ولی برای درخت دو گلاس فایر در ایالات متحده این مقدار 50 سال می باشد.

 

شیوه های مختلف بهره برداری از جنگل ها:

1- برش یکسره(Clearcutling): قطع کلیه درختان ودرختچه های موجود در عرصه جنگل به منظور تجدید حیات مصنوعی یا تبدیل جنگل به مرتع یا اراضی کشاورزی را ((برش یکسره)) یا ((قطع یکسره))(سرتاسری) گویند.یکی از قدیمی ترین وابتدائی ترین شیوه های بهره برداری از جنگل هاست.

مزایای شیوه: برنامه ریزی خیلی ساده ، مکانیزاسیون عملیت قطع واستحصال به راحتی امکان پذیر است،برداشت زیاد در سطح متمرکز وجود دارد،عملیات تجدید حیات مصنوعی به سادگی صورت می گیرد(جنگلکاری)وتولید محصولات یکنواخت است.

معایب شیوه:به هم خوردن تعادل اکولوژیک در سطح برش ،عدم ضخامت تولید محصول در آینده، هزینه زیاد جنگلکاری، کاهش حاصلخیزی خاک، خطرات ایجاد فرسایش، کاهش نقش حفاظتی وحمایتی جنگل و...

برش یکسره در زمین های شیبدار به طور کلی ممنوع است وفقط در اراضی جلگه ای ودر سطح کوچک باید اجرا کرد.

 

2- شیوه ی تدریجی پناهی(برش پناهی): در این روش عمل زادآوری توسط برش های پناهی وتدریجی (نور دادن منظم، یکنواخت وتدریجی توده مادری وسطح تجدید حیات در سطوح کوچک یا بزرگ) صورت می گیرد.به عبارتی روش تجدید حیات طبیعی جنگل که به صورت تدریجی ودر پناه درختان صورت می گیردوتوسط اجرای برش های متوالی با فواصل زمانی مشخصی انجام می شود.شیوه پناهی یکی از روش های معمول بهره برداری از جنگل های راش وبلوط (درختانی با بذور درشت) می باشد وجزء شیوه های قدیمی بهره برداری است. که اول برای راش ،بعد بلوط وسپس کاج مورد استفاده قرار گرفت.

3- شیوه گزینشی (تک گزینی):در این شیوه عمل برداشت درختان پس از رسیدن به قطر مشخص (قطر هدف) وبه صورت پراکنده در سطح جنگل (سطح عملکرد سالانه) صورت می گیرد.در این شیوه عمل تجدید حیات ، اصلاح جنگل وبرداشت همزمان محصول توسط یک برش (برش تک گزینی)انجام می گردد. بنابراین در این شیوه بر خلاف شیوه های دیگر ،توده وجنگل به طور کامل از بین نمی رود(جنگل پایا).

از شیوه های قدیمی بهره برداری از جنگل های اروپاست.اکثر زارعین که خرده مالک جنگل نیز بوده اند، اقدام به قطع تک درختان مسن وقابل بهره برداری می کردندنقطه مقابل قطع یکسره است.

      

 

 

 

 

 

         *جدول مقایسه ی عوامل موثردر دو شیوه پناهی وتک گزینی(گزینش):

عوامل موثر

شیوه پناهی

شیوه تک گزینی

ساختارجنگل

همسال

نا همسال

تراکم جاده

کم- متوسط

متوسط - زیاد

سن بهره برداری

تعیین کننده است

اهمیتی ندارد(قطرهدف)

قطر هدف

وجود ندارد

تعیین کننده است

امکان تولیدچوب قطور

کم

زیاد

حفاظت آب وخاک

متوسط

زیاد

منظره جنگل

خوب

خیلی خوب

فرسایش خاک

متوسط- زیاد

کم

درختان مناسب

بابذر درشت

سایه پسند- نیمه سایه پسند

شرایط برای چرای دام

خوب

نامناسب

محدودیت شیب زمین

محدود(تا60درصد)

نامحدود

تنوع حیات وحش

نامناسب

مناسب

 

جنگل دانه زاد: فرم طبیعی تمام جنگل های دنیاست.جنگل ها بدون دخالت انسان همیشه به صورت دانه زاد هستندیعنی عناصر درختی آنها از بذر(دانه)به وجود آمده اند. جنگل دانه زادمتشکل از درختان بذری وبلند است ودرختان در موقع بهره برداری از ارتفاع بالایی برخوردارند، وبه همین جهت در زبان های آلمانی (Hochwald) وانگلیسی                      (Highforest) به جنگل دانه زاد، جنگل بلند یا جنگل بالا می گویند.هدف جنگل شناسی نزدیک به طبیعت همیشه دانه زاد است.

جنگل های دانه زاد به دو نوع دانه زاد منظم ودانه زاد نا منظم تقسیم می شوند:

دانه زاد منظم از یک جنگل یک آشکوبه تشکیل شده است ودانه زاد منظم یا ناجور به طور معمول از آشکوب های مختلف ویا درختان با ارتفاعات مختلف تشکیل شده است.

جنگل شاخه زاد:جنگلی است که درختان آن توسط حسبت                                              ( پاجوش ،کنده جوش،ریشه جوش) به وجود آمده اند.

جنگل طبیعی: جنگلی است که بدون دخالت انسلن به وجود آمده است.

جنگل مصنوعی: جنگلی است که به دست انسان وبا هدف مشخصی ایجاد شده است.

جنگل حمایتی: جنگلی است که نقش حفاظت از آب وخاک واقلیم آن تعیین کننده است. وهر نوع دخالتی که در این جنگل صورت می گیرد در رابطه با حمایت یا ضمانت اجرای این نقش ها می باشد.

جنگل حفاظتی :جنگلی است که به منظور حفاظت از گونه ،جامعه گیاهی، جامعه زیستی، منظره و... مورد حفاظت قرار می گیرد.در جنگل حفاظتی هیچ گونه دخالت پرورشی و... صورت نمی گیرد.

جنگل پیش آهنگ (پیشرو) :جنگلی است که ابتدا در یک رویشگاه عاری از درخت ایجاد می شود یا به طور طبیعی به وجود می آید وپس از ایجاد شرایط اکولوژیک لازم امکان ایجاد جنگل اصلی یابعدی را بوجود می آورد مثل پیدایش جنگل توسکا در مناطق لغزشی راشستانها.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                          فصل7- اندازه گیری جنگل

 

اندازه گیری جنگل در واقع ارزیابی زمین جنگل ومحصولات تولیدی آن می باشد. اندازه گیری جنگل با سن، قطر، ارتفاع، حجم ومیزان رشد ومساحت توده های جنگل سر وکار دارد.اندازه گیری جنگل در مدیریت مناطق جنگلکاری ،تولید بیشتر چوب، شکار حیوانات، آب وتفرج نقش مهمی ایفا میکند.اندازه گیری های متناوب ودوره ای از جنگل برای برآورد کمیت وکیفیت چوب مورد نیاز،محاسبه هزینه ها ومالیات ها کاربرد دارد.

1- اندازه گیری قطر درخت:

قطر یک درخت تقریبا درارتفاع برابر سینه یعنی ارتفاع از سطح افقی زمین اندازه گیری        می شود. dbh(Diameter at breast height): در بیشتر کشورها                    ((ارتفاع برابر سینه)) در نقطه ای از تنه درخت که از سطح زمین30/1 متر ارتفاع داشته باشد، در نظر گرفته می شود.در ایالات متحده وکانادا ،محل ارتفاع برابر سینه 37/1 متر، در انگلستان 29/1 متر، در ژاپن 25/1 متر ودر ایران 30/1 متر اندازه گیری می شود.رشد قطری درخت (برخلاف رشد طولی)تا آخر عمر درخت ادامه می یابد.بدین معنی که زمان کل رویش قطری همیشه طولانی تر از رشد طولی است.هرچه درخت سریع الرشدتر و شرایط رویشگاهی ومحیطی آن بهتر باشد، درخت قادرست رشد رشد قطری بیشتری هم داشته باشد.درختان سریع الرشد مثل صنوبر، توسکا، کاج های تند الرشد، بالزا درمناطق استوایی واکالیپتوس قادرند بعداز10سال قطر بیش از30سانتی متر داشته باشند.شایان ذکراست که قطر زیاد درخت همیشه نشان دهنده خوبی یک درخت نیست ، بلکه از نظر جنگل شناسی سلامت درخت ومنظم بودن دوایر سالانه مهمتر از قطرزیاد یا عرض زیاد دوایر سالانه است.

 

 

 

 

 

برای اندازه گیری قطر درخت 3 کار می توان انجام داد:

الف) نوار قطر سنج(Diameter tape): وسیله ای است که محیط دایره درخت را مستقیما به قطر آن تبدیل می کند.

می دانیم که بین محیطc و قطر دایره d رابطه زیر برقرار است:

یعنی محیط دایره π برابر قطر آن است.                                                    C

C=d . π                                                                  یا         d =----                                                                                                              π پس اگر روی یک متر نواری به اندازه پی برابر هر قطر جدا کرده وبه جای مقدار پیرامون اندازه قطر را بنویسیم ،نواری تهیه می شود که می توان با اندازه گیری پیرامون دایره مستقیما قطر دایره را مشخص کرد.

محاسن: سبکی ، راحتی حمل ونقل وآسانی اندازه گیری.

معایب: درختانی که مقطع دایره ندارند.

 

 

 

 

ب) خط کش دو بازو(Caliper کالیپر): این دستگاه همانطور که از نامش پیداست یک خط کش ودو بازو است که یکی از آنها ثابت ودیگری متحرک است وروی خط کش قابل حرکت می باشد.کالیپر معمولا برای درختان تا قطر 50 سانتی متر مفید است وبرای درختان قطورتر ، نوار قطر سنج ارجحیت دارد.حمل ونقل این وسیله نیز مشکل است. همچنین در خط کش های چوبی به دلیل جذب رطوبت حرکت بازوهای متحرک مشکل است.

ج)خط کش بیلتمر(Biltmore stick): جنس آن از چوب است. طول آن 5/63 تا2/76 سانتی متر است.این خط کش در ارتفاع برابر سینه نگه داشته می شود .فاصله چشم تا درخت باید 5/63 سانتی متر باشد . فرد اندازه گیر لازم است تا سرش رادر سمت چپ خط کش  به گونه ای نگه داردکه با کناره درخت در یک راستا قرار گیرد. در این حالت بدون حرکت دادن سر به طرفینوفقط با حرکت چشم ، عددی از خط کش که خط مماس از چشم به طرف ارست تنه درخت از آن عدد عبور می کند، خوانده می شود. این عدد اندازه قطر درخت است.

 

 AB:فاصله چشم اندازه گیر تا درخت (cm 5/63)

CD: چوبدست بیلتمور

 

این وسیله اگرچه سبک ، راحت وقابل حمل است ولی از دقت بالایی برخوردار نیست.

2- اندازه گیری ارتفاع درخت:

فاصله عمودی بین طوقه وجوانه انتهایی در خت را گویند(ارتفاع درخت)

*«ارتفاع تجاری»به ارتفاع درخت از سطح زمین تا محلی از ساقه که ابعاد آن از لحاظ تجاری قابل اهمیت می باشد(مثلا قطر 20 یا 15 یا 7سانتی متر )

اندازه گیری ارتفاع درخت با دستگاه های زیر انجام می شود:

1- دستگاه هایی که بر اساس روابط هندسی کار می کنند یعنی از تشابه دو مثلث برای اندازه گیری استفاده می کنند.مثل چوبدست جنگلبانان ، کریستن وJAL 

2- دستگاه هایی که بر اساس روابط مثلثاتی کار می کنند.در ساختن این دستگاه ها از         رابطه ی Tga یعنی نسبت ضلع مقابل (که ارتفاع درخت باشد) به ضلع مجاور                             (که فاصله افقی تا درخت باشد) استفاده می شود.مثل سونتو، آبنه لول، بلوم لایس وهاگا.

AB

Tg α =------

OB

چوبدست جنگلبان: یک چوبدست ساده است که هیچ درجه بندی ندارد.به طول تقریبا یک متر استفاده می شود.چوب را به طور قائم ودر حالت دست کشیده نگه داشته وبه درخت نزدیک یا از آن دور می کنیم تا طول مشخص شده روی چوبدست(CD)، طول درخت را یعنی (AB) را بپوشاند. در این صورت ارتفاع درخت برابر فاصله شخص اندازه گیر تا درخت است.

اثبات:در مثلث OCD,OAB را در نظر می گیریم این دو مثلث با یکدیگر مشابهند چون زاویه Oدر هر دو مشترک وزاویهA برابر با زاویه Cمی باشد (دوخط موازی AB ,CDوقاطع OA) در نتیجه :

CD          AB                  CD.OF                                        

àAB= -----------                                               ------  = -------

OE          OF                     OE                                                 

 

CD=OEàAB=OF                                                                چون

چون CD(طول مشخص شده روی چوبدست) باOE (فاصله افقی چشم تا چوبدست) که همان طول دست است بایکدیگر مساوی انتخاب شده اند در نتیجه ارتفاع درخت (AB) برابر با فاصله تا درخت (OF) می باشد.

 

دستگاه آبنه لول (Abney level): در ابتدا توسط یک فیزیکدان ومنجم انگلیسی، هم در نقشه برداری وهم در جنگلداری استفاده می شد. این دستگاه دارای یک تلسکوپ کوتاه ، یک لوله محتوی حباب ویک صفحه مدرج عمودی است.در واقع ک شیب سنج است (مثل سونتو) ومقدار شیب از نوک درخت تا سطح افقی(α  Tg) ومقدار شیب  بن درخت تا سطح افق (Tg β) را به صورت درجه یا درصد می خواند.

*در فاصله مناسب از درخت ایستاده (20 ،25 تا30 متری): واز داخل لوله دستگاه به نوک درخت نگاه می کنیم وزاویه را می خوانیم وهمنطور برای بن درخت.

با فرمول زیر ارتفاع درخت را محاسبه می کنیم:

B: فاصله افقی تا درخت بر حسب متر

Tg β: درصد شیب بن درخت

Tga:درصد شیب نوک درخت                                                                             h=B(Tg α +Tg β)                                                                   

                                                       h=B(Tg α -Tg β)                     

               

 

3- اندازه گیری سن ورشد درخت: روش های متداول عبارتند از:1- رشد حلقه های سالیانه

  • 2- شاخه های پیرامونی در برخی گونه ها 3- ظواهر عمومی نظیر پوست.

سن یک درخت افتاده را می توان با شمارش تعداد حلقه های تاریک وروشن برآورد کرد. البته حلقه های کاذب هم وجود دارند که ممکن ایت در شرایط غیر طبیعی آب وهوایی ایجاد شوند وبه ندرت از حلقه های سالیانه واقعی قابل تشخیص اند.البته برخی مواقع این حلقه ها کاملا دور درخت را تشکیل نمی دهند.

*البته جنگلبان می تواند بدون قطع درخت وبا استفاده از دستگاه (مته ی سال سنج) سن درخت را برآورد نماید.این وسیله باید در تنه درخت فرو رود.نوک تیز این دستگاه باید با فشار به سمت مرکز درخت فرو رود که یک مقطعی از چوب را بریده وبا استفاده از یک میله بیرون کشنده آن را خارج می نماید وحلقه های سالیانه با استفاده از این شمرده می شوند.

*در برآورد سن درختان کوچک مخصوصا سوزنی برگان مثلpinus storbus می توان از شاخه های پیرامونی درخت استفاده نمود. زیرا این درختان در هر سال یکسری شاخه های پیرامونی تولید می کنند. البته در درختان بزرگشاخه های پیرامونی بالاتر امکان برآورد را مشکل می کنند.

*برخی مواقع سن درخت را با ظواهر آن تخمین می زنند که دقیق نیست شخص با تجربه اندازه گیر می تواند با مطالعه پوست و تاج برخی گونه ها این سن را برآورد کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 معرفی گونه های درختی و درختچه ای جنگلی استان مرکزی

 

آدرس اینترنتی مدیریت و ترویج کشاورزی : www.jmky.ir

 

1) چنار :

نام انگلیسی :  sy camor - plane

نام فرانسه : platane

نام علمی  : platanus sp

خانواده : platanaceae

درختی پهن برگ ، خزان کننده با رشد عالی ، به ازتفاع 25 متر می رسد . برگ ها با پهنک دارای 5 تا 7 قطعه دندانه دار ، زیر برگ بر روی رگبرگ ها کرک وجود دارد .

میوه های توپی شکل و پشمالو که دارای دنباله  تا 8 سانتی متری است که در پاییز               می رسند .

تنها ایراد این درخت ایجاد گرده است که در برگ های جوان بیشتر بوده و در افراد ایجاد آلرژی می کند ( حتی افراد غیر حساس نیز در یک نهالستان چنار به سرفه می افتند . ) بنابراین در مناطقی که چنین حساسیتی وجود دارد کاشت چنار بی فایده می باشد و بهتر است به جای آن از صنوبرها استفاده شود .

واریته ها :

1)p.orientalis : دارای بریدگی های عمیق و کرک در رو و زیر برگ می باشد . درختی با شکوه ، بزرگ و زیبا با تنه مستقل و تاجی گسترده که شاخه های قوی و بلند آن تا           30 -40 متر هم می رسد . آب دوست است و نیاز آبی زیادی دارد . در اطراف خیابان ها ، کوچه ها ، بلوار ها و کنار نهرها کاشته می شود . به سرماهای زود رس پاییز و دیر رس بهاره حساس است . البته دمای 20- درجه سانتی گراد را تحمل می کند . نیاز به خاک عمیق و لومی ، مرطوب و حاصلخیز می باشد . تکثیرش توسط قلمه و بذر تکثیر می شود .

2) چنار کالیفرنیا (platanus racemosa): ارتفاع 12- 15 متر ، درختی گسترده بافر و باز و تاجی هرمی و شاخه های سنگین ، قطر تنه زیاد و شاخه ها از نزدیک زمین رشد       می کنند . پوست تنه لکه های سفید و خاکستری و سبز روشن که در اثر ورق ورق شدن پوست های مسن تر ایجاد می شود . گل ها فاقد ارزش زینتی است . ریشه عمیق و سرعت رشد سریع دارد . میوه قهوه ای تیره گلوله مانند و حاوی تعداد زیادی دانه است که تا فصل تابستان روی درخت باقی می ماند . هرس های بسیار سنگین را در زمستان تحمل می کند ولی معمولا فقط نیاز به هرس خشکه برداری دارد . تغذیه خاصی ندارد . در صورت آفت کنه قرمز و زنجره ، بامالاتیون سمپاشی می گردد .

عیب درخت : شاخه های شکننده ، پرزهای میوه و برگ ریزش کرده و باعث ایجاد حساسیت می شوند .

 

 

تکثیر چنار : بهترین روش تکثیر استفاده از قلمه شاخه پاجوش 2 ساله ( یا یکسا له قوی ) بدین صورت که در دی و بهمن به طول 30 سانتی متر (3بند) بریده و در زیر ماسه حداقل به مدت یک ماه می خوابانند و سپس در اسفند و فروردین در زمین می کارند .

کاشت بذر هم انجاد می شود ولی مرسوم نیست ، چون رشد اولیه نهالچه آن کم است و نباید بگذاریم تا بذر خشک شود . بذرها زمستان را به طور کامل در کیسه توپی بذر بر روی درختان می گذرانند . آن ها را در اواخر زمستان ، انتخاب کرده و در اوایل بهار کاشت بذور در خاک های سبک ، تر و تازه ، دور از تابش خورشید انجام می شود و گیاه جوان 3-4 هفته بعد از کاشت ظاهر می شود . گیاهان جوان حاوی 2 برگ کوچک نیمه بیضی شکل بوده که بعد از گذشت 2 سال از رویش بذر ، به تندی رشد می کنند .

پایه های به وجود آمده از بذر معمولا قوی تر از پایه های حاصل از قلمه می باشند ، و توصیه می شود هر چند سال یکبار به جای تکثیر قلمه ای از طریق کاشت بذر اقدام به تولید چنار کنیم ، زیرا علت خشک شدن چنار در تابستان و کم مقاوم شدن آن به شرایط آب و هوای ، در اثر ازدیاد هر ساله از طریق قلمه می باشد که طی سالین دراز انجام شده است .

2)صنوبر :

نام انگلیسی :poplar

نام فرانسه :peuplier

نام علمی :populus sp

خانواده : salicaceae

نکته قابل توجه صنوبر ها وجود ریشه های سطحی آن ها ولی قوی و گسترده که می تواند به سیستم لوله کشی شهری یا سنگفرش و آسفالت خیابان و حتی پی ساختمان ها                 ( به ویژه در مورد تبریزی) صدمه وارد کند . شاخه ها به دلیل زاویه تندی که دارند  معمولا ترد و شکننده هستند . اما از نظر رشدی درختان عالی هستند و در عرض 15 سال به 25 متر می رسند . درختانی خزان کننده ، پهن برگ و تک پایه اند                                                ( گل ها ریز و ماده روی درختان مجزا بوجود می آیند )

 

واریته ها :

1)p.alba (کبوده یا سپیدار) یا white poplar : درختی ستون شکل و بلند ، که به آسانی با برگ های مسطح با رویه ی سبز و سطح زیرین کمرنگ تر که در اثر نسیم حرکت            می کنند ، قابل شناسایی است . ارتفاع 18- 25  متری بوده و بسیار مقاوم است .

گل هادرگل آذین دم گربه ای و فاقد ارزش زینتی است  میوه ارزش زینتی ندارد.

ریشه سطحی و گسترده تهاجمی دارد . هرس سنگین را قبول می کند و مناسب ترین زمان در فصل پاییز است . کود پاشی ویژه ای لازم ندارد . در صورت مشاهده شته ، نیازبه استفاده از مالاتیون می باشد . تنه جوش زیاد تولید می کند و باید 9 متر دورتر از تاسیسات لوله کشی کاشته شود .

2)p.nigra italica (تبریزی ، شالک ، صنوبر آسیایی ، صنوبر سمباردی) :

 Lombardy poplar: یکی از بهترین درختان قد بلند ستونی شکل با برگ های لوزی شکل زیبا که درازی برگ ها بیشتر از پهنا بوده و دارای نوک تیز و دراز می باشد که در فصل پاییز به رنگ زرد پر رنگ در می آیند .

- ارتفاع 12- 27  متر ، بن تنه ضخیم تر است و به تریج باریک می شود . گل و میوه ارزش زینتی ندارد . ریشه سطحی گسترده و تهاجمی .

- توصیه می شود که در هر پاییز ریشه ها هرس شود                                                         (توسط بیل سرتیز ، شیاری به عمق 35 سانتی متر در شعاع خارجی 5/3 متری از بن درخت حفر می شود )

- گه گاه در پاییز هرس خشکه برداری می شود .

- سالانه در فصل پاییز کود دامی داده می شود و تغذیه منظم مانع گسترش بی رویه ریشه در جستجوی مواد غذایی می شود .

 

 

- آبیاری منظم هم از رشد بی رویه ریشه ها جلوگیری می کند .

- شته را با مالایتون و اگر canker  بید به شاخه ها و تنه حمله می کند ، شاخه های آلوده را قطع کرده و محل های بریدگی را با محلول بوردو ضدعفونی می کنند .

- عمر درخت کوتاه است و تنه جوش زیاد تولید می کند . و فاصله 9 متری از تاسیسات باید رعایت شود .

- دقت شود برخی مواقع از سال سوم هرس سبز درختان در قسمت  تحتانی با نسبت یک سوم ارتفاع درختان در اواسط مرداد ضروری است .

- خاک های رسی سنگین و یا خیلی اسیدی یا خیلی آهکی برای ((زراعت صنوبر)) مساعد نیستند و خاک های سوم با PH=6-7/5  مناسب ترین می باشند . و هر 7-10 روز یک بار نیاز به آبیاری دارند .

تکثیر صنوبر ها :

تمام انواع آن به راحتی از طریق قلمه ریشه می دهند . قلمه به طول 20-30 متر با 3-4 بند را در خاک معمولی در اسفند و فروردین می کارند (نصف تا دو سوم آن در خاک فرو         می رود). آبیاری های اولیه با فواصل کم و با ریشه دار شدن با فواصل بیشتر انجام می شود .

سرشاخه های تبریزی و سپیدار به راحتی در آب هم ریشه می دوانند .

اصولا تکثیر صنوبر ها از طریق بذر خیلی مشکل است  . بذر ها سریع قوه ی نامیه خود را از دست می دهند و نباید گذاشت که خشک شوند . ( البته در دمای نزدیک به صفر درجه سانتی گراد درون ظرفی باشند تا 3 سال زنده می مانند ) بذر بلافاصله چند روز بعد از کاشت جوانه می زند  . ریز ازدیادی نوک ساقه صنوبر نیز موفقیت آمیز بوده است .

 

3) توت :

نام انگلیسی : mulberry

نام فرانسه : murier

نام علمی : morus sp

خانواده : moraceae

یک درخت قدیمی و تاریخی می باشد . بیشتر در درختان نهال و جوان پوستی زرد نارنجی بوده که از مشخصه های جالب آن در زمستان است . درختی مقاوم و کم نیاز. به ارتفاع 25 متر هم می رسد .

 

واریته ها : black mulberry

الف :  M.nigra (توت سیاه ) : بومی ایران و به راحتی رشد می کند ولی به علت ریزش میوه و لک کردن سطوح مفروش و باغچه ها به عنوان درخت تزیینی چندان مورد توجه نیست . برای کنترل فسایش خاک توصیه می شود . میوه های خوراکی خوبی تولید

می کند. ارتفاع 9-12 متر دارد . ریشه سطحی و گسترده دارد و با سرعت رشد سریع درختان مسن در صورت نیاز در زمستان هرس باید شوند.در فصل پاییز سالانه کود دامی داده می شود .

عاری از آفات و بیماری هاست .

عیب : شاخه های شکننده و ریزش میوه ها ، تولید لک و مواد زائد می کند .

برگ های بزرگ و قلبی شکل که در خرداد و تیر تا شهریور میوه های تمشک مانند آن   می رسند ، که به صورت تازه یا مربا استفاده می شوند . این میوه ها وقتی سن درخت به 3-4 سال نرسیده باشد ظاهر نمی شوند .

ب) توت سفید m.alba  : اصل آن از چین است و به ارتفاع 18-20متر می رسد . در برابر سرما و کم آبی مقاوم است .

ج) توت مجنون : مورد توجه طراحان باغ می باشد . و به وفور در پارک ها یافت            می شود که در جوانی زیباست ولی با گذشت سن از فرم می افتد و شاخه های زیرین خشک می شوند .

تکثیر توت ها :

بذر را در فروردین تا خرداد ماه به صورت سطحی می کارند و پس از آن توسط شن کش با خاک مخلوط می کنند ( بهتر است قبلا میوه کامل را با ماسه بکوبید)

بر روی آنها در شهریور می توان انواع مجنون ، توت سیاه معمولی و یا شاه توت را پیوند زد که در زمستان سال دوم قابل بهره بردار است .

در پاییز یا اسفند در فضای بیرون می توان قلمه های 30 سانتی متری آن را کاشت .

با شاخه خوابانیدن نیز می توان اقدام به تکثیر نمود که در شهریور یا بهار انجام می شود .

 

 

 

 

 

 

 

4) زبان گنجشک (ون) :

نام انگلیسی : ash

نام فرانسه :frene

 نام علمی :  fraxinus sp.

خانواده : oleaceae

سایه سنگینی ایجاد نمی کند . برگ ها ریز بوده و به برگچه هایی تبدل شده اند و چون در بهار دیر به برگ می نشیند برای پارک ها مناسب نیست . ریشه قوی و عمیقی دارد و به ارتفاع 18 متر می رسد .

    - درختی مقاوم ، پر عمر (تا 300 سال ) و چوب آن در 70 سالگی به کمال می رسد

    - هوای دود آلود شهری و صنعتی را نیز به خوبی تحمل می کند . نیاز به هرس سالانه ندارد .

    - اگر کنه قرمز در آن دیده شود بایستی با مالاتیون سمپاشی شود .

    - با نام های محلی وان ، وند ، ونو ، تلک ، تلکوچی معروف است .

    - هر سال در پاییز کود دامی پوسیده به آن می دهند .

    - آبیاری آن توجه خاصی نمی خواد .

تکثیر : در پاییز بذر را می توان در هوای آزاد کاشت . یا بذر را در ماسه نگهداری             ( به مدت 4 ماه در دمای 4 درجه سانتی گراد ) و در بهار سال بعد کاشته شود .

در هر کیلو بذر ، 20 هزار بذر وجود دارد (با قوه نامیه 30 درصد . )

5) افرا :

نام انگلیسی : maple

نام فرانسه : erable

نام علمی :acer sp.

نام خانواده : aceraceae

درختان این تیره در جنگل های شمال ایران فراوانند . گونه های زینتی زیادی دارند . از درختان پهن برگ با چوب صنعتی و برخی زینتی اند که در زمستان خزان می کنند .        برگ ها اکثرا پنجه ای متقابل شانه ای شامل 3- 5 برگچه نوکدار با دندانه های نامنظم      می باشند.

 

  • - میوه های فندقه دارای دو بال به شکل 8 با زاویه بین دو بال که از 45 درجه تا 180 درجه متغیر است و در تابستان می رسند . افراها به بیشتر خاک ها و شرایط مقاومند .

واریته ها :

الف : A .negurdo (افرای سیاه یا زبان گنجشکی یا سه برگی ) :                    ارتفاع 10 - 20 متر ، سریع الرشد ، ماده روی پایه های جداگانه پدید می آید و تنها پایه های نر تزیین دارند .

- هرس شاخه های پایینی هال جوان در اواسط تا اواخر زمستان انجام می شود . هرگز این       درخت را از شروع فصل رشد در بهار هرس نکنید چون شیره گیاهی در محل زخم بیرون می ریزد .

- ماهی یکبار آبیاری عمیق نیاز دارد . تغذیه خاصی ندارد .

- در صورت مشاهده شته افرای سیاه از حشره کش های تماسی استفاده شود . یعنی توسط نیکوتین ، لیندن و یا مالاتیون سمپاشی شود . نوعی گال نیز موجب پژمردگی و نهایتا مرگ درخت می شود که درمانی برای آن وجود ندارد . در صورت بروز این مشکل بهتر است درخت را قطع کرده و خاک بستر را با محلول بوردو ضدعفونی شود .

- میوه ها به شکل 8 و بالدارند و در تابستان ظاهر می شوند و در طول زمستان به شاخه باقی می مانند . که خوشه ای آویزان است که طول میوه ها 4- 5 سانتی متر است .

ب) A.palmatum ( افرای ژاپنی یا برگ پنجه ای ) : ارتفاع 3-7 متر ، میوه های بالدارش به طول 2 سانتی متر است . ریشه های سطحی ، فاقد ریشه های تهاجمی است . در پاییز کود دامی می دهند ، به رطوبت زیاد احتیاج دارد و خشکی را نمی پذیرد ، هرس آن مثل بالایی است .

ج) A. plataniodes (افرای چناری یا کرف یا افرای نروژی ) :                     ارتفاع 5/7 - 18 متر ، میوه هایش مثل افرا سیاه است . ریشه های عمیق و سریع الرشد دارد . تغذیه خاصی ندارد و هرس هم مثل افرا سیاه است .

د)A.rurum  (افرای قرمز ): ارتفاع 15-30 متر ، ریشه عمیق تا متوسط ، سریع الرشد ، احتیاج به رطوبت زیاد ، هر دو سال یکبار کود دامی در پاییز داده شود . هرس آن مثل دیگر افراهاست.

تکثیر افرا :

صفحات 14 و 15 کتاب پهن برگان

ریشه دار می شوند .

قلمه های نیمه خشبی از A.negundo  و A.floridanum در تحت شرایط گلخانه و زخم زنی و پودر تالک IBA  به میزان  8000 ppm ریشه دار می شوند . قلمه تک جوانه A.glabrum زیر گونه douglasii  (افرای دوگلاس)  با 8/0 درصد پودر تالک IBA یا 25 در صد IBA  داخل 50 درصد اتانل ریشه دار شده است .

قلمه خشبی افرا هم در فضای باز و هم در شرایط گلخانه ای می تواند ریشه دار شود به شرطی که مدتی را در زیر ماسه ( حداقل یک ماه ) به حالت استراتیفه مانده باشد .

3- پیوند زنی : نهالچه های افرا به عنوان پایه برای کولتیوار های افرا ژاپنی به کار می روند. A.saccharinum برای افرا قندی ، A.rubrum  برای کولتیوار افرای قرمز ، A.pseudoplatanus برای افرا نواری (A.pensylvanicum) ، A.platanoides برای کلون های افزون نروژی نظیر Crimson و schaweller و نیز فرم های هرمی شکل افرا بکار می رود .

اگر پیوند در فضای باز و در خزانه بر روی نهال های بذری زده می شود ، با موفقیت        می توان از پیوند شکمی یا T  از نیمه تابستان تا آخر آن استفاده کرد . و در بهار سال بعد به محض رویش پیوندک نهال را از بالای آن سربرداری نمود . در صورتی که امکانات گلخانه ای در دسترس باشد گیاهان پایه بذری یک ساله در خزانه که در پائیز سال اول به داخل گلدان های کوچک منتقل شده اند و در طی سال دوم در درون گلدان بوده اند ، در آخر زمستان (اواخر بهمن اوایل اسفند ) برای آماده شدن پیوند زنی به گلخانه آورده             می شوند . به محض اینکه ریشه ها علامت رشد را نشان دادند پایه برای پیوند آماده است . برای این منظور قبلا پیوندک را به صورت شاخه از فضای باز در طول فصل رویش جمع آوری و در یخچال نگه داری می نمایند .

هرس :

نیاز نیست - فقط کافیست در بهار شاخه های خشک و بیمار حذف شوند .

تکثیر :

روش های مختلفی جهت تکثیر به کار می رود : بذرکاری ، پیوند زدن ، قلمه زدن ، شاخه خوابانیدن و ریز ازدیادی micropropagation

1- بذر کاری : بذر اکثر افراها در پاییز می رسند اما دو گونه A.rubrum و A.saccharinum بذر هایشان در اواخر بهار می رسند . بذر چنین گونه هایی باید به محض رسیدن و کامل شدن جمع آوری و به فوریت کاشته شوند تا از خشک شدن آن ها جلوگیری شود . گونه های دیگر را می توان در پائیز کاشت . ( قبل از کاشت اگر به مدت یک هفته در آب غوطه ور باشند و هر روز آب عوض شود در جوانه زنی موثر است ) و در صورتی که در پائیز امکان کاشت نباشد می توان به مدت 90 روز در دمای 4 درجه سانتی گراد استراتیفه نمود و سپس در بهار اقدام به کاشت آن ها کرد . بذر افرای چینی A.palmatum  اگر به مدت دو روز در آب حدود 45 درجه سانتی گراد غوطه ور باشد و سپس درون ماسه استراتیفه گردند در جوانه زنی آن موثر خواهد بود . بذر A.negundo  A.barbatum  و A.floridanum  اگر به صورت سرما - گرما - سرما استراتیفه شوند در جوانه زنی آنها تسریع می گردد ، به طور کلی بذر افراها را نباید گذاشت که خشک شوند و موقع کاشت در عمق یک سانتی متری با پوششی نازک از ماسه و در محلی سایه دار در بهار کاشته می شوند .

2-  قلمه : قلمه علفی افراها که در خارج از فصل خود تهیه می شوند در تحت شرایط گلخانه و با استفاده از ایجاد زخم و پودر دو درصد اسید ایندول بوتریک (IBA) و 5 درصد بنومیل

 

6) ارغوان :

نام انگلیسی : Red bud - judas tree

نام فرانسه : Arbre de judee

نام علمی : cercis Sp.

خانواده : Leguminosae

بومی مناطق شرق مدیترانه است . نام علمی آن از واژه یونانی kerkis به معنی ماسوره یا دوک پارچه بافی ( به علت شباهت میوه ها یا نیام هایش به  آنها گرفته شده است ) می باشد. تا 8 متر ارتفاع دارد . به کم آبی مقاوم است و نیاز به آفتاب کامل دارد . خزان کننده و گلدار است که مناسب کشت در پارک هاست . گل های ارغوانی یا سرخ آن در فروردین قبل از برگ ها نمایان می شود و مناظر زیبایی می سازد . Cercis silguatumدارای گل های بنفش و نارنجی است . برگ های ساده و قلبی شکل .

- معمولا نیاز به هرس ندارد ولی باید شاخه های مسن را (یاشکسته را ) بعد از گلدهی برید .

تکثیر :بذور را معمولا در اواخر فروردین یا اوایل اردیبهشت ماه در عمق یک سانتی متری با پوششی از ماسه می توان کاشت . تعداد 28 عدد بذر در یک گرم وجود دارد که               قوه نامیه اش 50-60 درصد است . در ماه مهر توسط خوابانیدن شاخه های قوی و جدا کردن آنها یک سال بعد می توان آن را تکثیر کرد.

 

7) جوالدوزک :

نام انگلیسی : Indian beam tree

نام فرانسه : Catalpa

نام علمی : Catalpa Sp

خانواده : Bignoniacea

یک درخت عالی بهاره گل ، سریع الرشد ، مناسب خاک های سنگین است . به علت داشتن کپسول میوه دراز و سیاه رنگ (زرشکی پررنگ ) و نوک تیز خود که بی شباهت به جوالدوز نیست ، به این نام معروف شده است . C.bignoniacea  ارتفاع 12 تا 18 متر دارد ، برگ های بزرگ و نرم و قلبی شکل ، گل سفید و معطر با مرکزقهوه ای و خطوط زرد به صورت خوشه ای بزرگ از اوایل خرداد تا مرداد شکوفا می شود . میوه هایش کپسول قهوه ای لوبیایی طویل که 15 تا 30 سانتی متر در اوایل پاییز ظاهر می شوند .

 

- میوه ها را می توان مثل سیگار کشید .

- خشکی را تحمل می کند.

- در اواخر زمستان یا اوایل بهار هرس خشکه گیری نیاز است .

- هر سال در پاییز کود دامی می خواهد.

- نسبت به آفات و بیماری ها مقاوم است . 

- ریزش برگ ها و گل ها و شاخه ها و میوه هایش ، نگهداری فضای سبز را مشکل            می کند .

- سیستم ریشه عمیق دارد

- سریع الرشد است .

 

 

 

 

 

 

8)اقاقیا

 نام انگلیسی : False Acasia

نام فرانسه : Acacia

نام علمی : Robinina sp

خانواده : Leguminosae

درختی با گل های به صورت خوشه های آویزان و با رایحه معطر در اردیبهشت ماه و خرداد ماه که در همه جا رشد می کند . از محل های با بادهای تند اجتناب نمایید زیرا اداره ی شاخه های ترد  و شکننده است .

 R.pseudoacacia ( اقاقیا معمولی سفید ) یک درخت بزرگ با رشد معمولی به ارتفاع 18 متر می باشد . برگ مرکب و متناوب به طول 10 - 15 سانتی متر و متشکل از 7 - 19 برگچه کامل دوک گرد به طول 5/2 الی 5 سانتی متر می باشد ، که هنگام باز شدن سبز زرد و در پایز سبز تیره اند .

- میوه هایش لوبیایی شکل قهوه ای مایل به قرمز

 

- ریشه گسترده با عمق متوسط و گره های تثبیت کننده نیتروژن و بسیار تهاجمی دارد  (قوی است ).

- هرس شدید را تحمل می کند و درخت را در جوانی هرس کنید تا فرم دلخواه پیدا کند و سالانه برای شکل دادن هرس نمائید .

- تغذیه و آبیاری خاصی نمی خواهد . فقط به کمبود آهن ( درخاک های شور و قلیایی ) حساس است و برگهایش  زرد و سفید می شوند .

- آفت چوب خود را اگر مشاهده نمودید ، در فروردین تا خرداد با سم روغنی سمپاشی کنید و 3 هفته بعد از اولین نوبت ، اینکار تکرار شود . با شته هم توسط مالاتیون یا لیندین سمپاشی شود .

- سه عیب عمده اش : فرم رشد قابل پیش بینی نیست ، شاخه های شکننده ، ریشه های تهاجمی .

- چوبش زرد و موجدار است .

- تکثیر : بذور آن را (53 هزار در کیلو ) می توان در پاییز از روی درخت جمع آوری ، و قبل از کاشت بهتر است در آاب خیس نمائید .                                                                    ( در آب نیمه جوش برای مدت 5/0 تا 1 ساعت ) . در عمق 5/1 - 1 سانتی متری در خاک معمولی در فروردین یا اردیبهشت می توان کاشت . با پا جوش و ریشه جوش هم تکثیر         می شود .  

9) عرعر :

نام انگلیسی : Heaven tree

نام فرانسه : Arbre deciel

نام علمی : Ailanthus Sp

خانواده : Simarubaceae

درختی برگ پهن ، خزان کننده ، احتیاج کمی به آب داشته و نسبت به دود مقاوم می باشد . برگ های زبان گنجشک مانند آن به طول 90 سانتی متر می رسند . عمر آن 20 سال است که پاجوش های زیادی تولید می کند . به آفتاب کامل یا نیم سایه نیاز دارد . نام علمی آن از نام چینی اقتباس شده است و به زبان بومی Ailanto گفته می شود و به معنای درخت ملکوتی و آسمانی است . ریشه عمیق و افشان دارد . سریع الرشد است .

 

 

- تنه جوش ها و پایه جوش ها باید مرتب هرس شوند . نهال جوان به صورت تک ساقه هرس و هدایت شود . ( در اوایل بهار )

- تغذیه و آبیاری توجه خاصی نیاز ندارد و در برابر آفات و بیماریها مصون است .

- عیوب : پا جوش فراوان می دهد و با پراکندن بذر و خود تکثیری مشکل آفرین است .

- تکثیر : هر کیلو بذر ، 26400 تا 32000 بذر با قوه نامیه 45-50 درصد می باشد. نگه داشتن بذور تازه بداشت شده در دمای 4 درجه سانتی گراد به مدت حداقل دو ماه به بالا بردن درصد جوانه زدن آن کمک می کند . بذر کاری در فروردین در عمق 5/0 سانتی متر انجام می شود (سطحی می کارند ) و روی آن پوشش نازکی از ماسه بادی می ریزند . آبیاری آن را طوری انجام می دهیم که بذر ها شسته نشوند. با تقسیم ریشه (قلمه ریشه) در اسفند ماه و کاشت در خاک سبک نیز تکثیر می یابد (در بهار می کاریم ) چون گل های درختان نر تولید بوی نامطبوعی می کند ، بهتر است از کاشت آنها در مناطق شهری صرف نظر گردد .

 

 

 

 

10)کاج سیاه:

 نام علمی:Pinus  nigra

 خانواده:  Pinaceae

درخت هرمی شکل دارای شاخه های قوی وگسترده ،سوزن های آن سبز تیره براق تا تقریبا سیاه که به صورت متراکم برروی شاخه ها آرایش یافته اند.به صورت دسته های دوتایی بوده وبرای مدت 4سال باقی می مانند .

میوه های مخروطی تخم مرغی شکل به رنگ قهوه ای تیره 5- 9 سانتی متر که در مدت دوسال می رسند.ریشه ی عمیق داردوسریع الرشد است .هرس نیاز ندارد. تغذیه و آبیاری خاصی لازم نیست .این درخت از لحاظ مقاومت به شرایط نا مساعد با تمام کاج ها رقابت می نماید ودر سواحل،کویرهای مرتفع ونواحی کوهستانی به طور یکسان ، شکل خوب خودرا حفظ می نماید.به باد ونمک مقاوم است ودر هر نوع خاکی دوام می آورد.

 

- این گیاه مورد حمله قارچی قرار می گیرد که موجب خورده شدن ومرگ نوک شاخه ها می گردد. در صورت بروز این بیماری باید شاخه ها رادر فصل خشک تا سرحد بخش های سالم کوتاه کرد ودرخت را با بوردو سمپاشی نمود.سوزاندن فوری بخش های بریده شده برای جلوگیری از انتشار بیماری بسیار مهم می باشد.

- از سوزنی برگان همیشه سبز است که مخلوط با پهن برگان کاشته می شود وتوسط برگ تکثیر می یابد. .

- واریته های کاج:

الف:P. Canariensis (کاج قناری): برگ های سوزنی شکل ،ریشه عمیق ،                  سریع الرشد، عاری از آفات وبیماری ها،تغذیه خاصی نمی خواهد ولی به ازای هر راس 5/2 سانتی متر قطر تنه ،250گرم سولفات آمونیوم هر2-3 سال یکبار نیاز دارد.مخروط های دوکی شکل ،سوزن ها برای 2سال روی درخت می مانند وبه صورت دسته های 3 تایی در یک غلافند.

ب)P.halepensis(کاج مدیترنه یا کاج حلب): سوزن های دسته دوتایی وسه تایی اند ودر سال روی درخت می مانند.ریشه عمیق ورشد کندونامعلومی در جوانه دارد وبعد سریع می شود .هرس، تغذیه وآبیاری خاصی نیاز ندارد.آفتCankerروی شاخه ها دیده              می شود ، با هرس بخش های چوبی مرده وآلوده ودرمان بابورد بهبود می یابند.

ج)P. pinea(کاج چتری)

د)P.radiata(کاج کاشفی)

11) سرو حمزه ای (نوش) (تویا ، نوش،سرو تبری):

نام علمی :Thuja  orientalis      

خانواده:Cupressaceae

درختچه ای کوتاه ،دارای شاخه های گسترده وبالارونده است.به صورت تک درخت بسیار مناسب است.دررطوبت بالاومواد آلی غنی در خاک بهترین رشد را می کند.

 

- هرس را تحمل می کندولی نیازی به آن ندارد.در هنگام هرس،ازداخل درخت هرس کنید وشاخه های آن را نچینید وزمان هرس بهاریا پاییز می باشد.

- تغذیه سالانه درپاییز با کود دامی است.

- رطوبت زیاد ندارد.

- حلزون آفت عمده است که در شرایط جوی خشک دیده می شود،که بایستی در تابستان با مالاتیون یا امولوسیون روغنی سمپاشی شودودر صورت نیاز تکرار شود.

- در صورت مشاهده پوسیدگی قارچی ، با بوردو سمپاشی شود.

- تکثیر توسط کاشت بذر انجام می شود.

 

 

 

 

 

 

 

     منابع درسی                                                                              انتشارات

 

1- جنگلداری مقدماتی                ترجمه دکتر سیدمحمد حسینی                    پائیز1387 دانشگاه                                                                                   

                                               عضوهیئت علمی دانشگاه مازندران                           مازندران

 

2- جنگل شناسی                             تالیف کتر احمد مصدق              آبان 1375 دانشگاه تهران

 

3- جنگلکاری و نهالستان های جنگلی           "                        آذر 1360            "

 

4- آمار برداری در جنگل                 دکتر محمود زبیری                                              "

(اندازه گیری درخت وجنگل)

 

5- جنگل شناسی وپرورش جنگل تالیف دکتر محمدرضا مروی مهاجر     1385                 "

 

6- شناخت جنگل                   تالیف دکتر هوشنگ بلندیان                1387   دانشگاه بین الملی امام خمینی(ره)

 

7- راهنمای انتخاب وداشت           غزاله روحانی                              1384                آییژ

درختان زینتی در فضای سبز               

 

8- گیاهان پهن برگ مقاوم        سازمان پارک ها وفضای سبز          1374    شرکت پیام رسا

به شرایط نا مساعد                    شهر تهران

 

9- معرفی یکصد گونه درخت          عیسی مومن رومیانی              1380   موسسه تحقیقات

ودرختچه زینتی متناسب برای                                                               جنگل ها ومرتع

طراحی منظر(فضای سبز)

نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :